ادب فارسی

علمی- پژوهشی

تحلیل اسلوب‌های طنز در قصیده رستم‌نامه بهار

محمود بشیری؛ متین مدنی

دوره 15، شماره 1 ، شهریور 1404، صفحه 1-14

https://doi.org/10.22059/jpl.2026.403013.2344

چکیده

قصیدة «رستم‌نامه» سرودة ملک‌الشعرای بهار، نمونه‌ای شاخص از تلفیق حماسه و طنز در شعر فارسی معاصر است که با بهره‌گیری از شیوه‌های طنزآفرینی، نقدی اجتماعی - سیاسی به وضعیت ایران در دوران پهلوی ... بیشتر قصیدة «رستم‌نامه» سرودة ملک‌الشعرای بهار، نمونه‌ای شاخص از تلفیق حماسه و طنز در شعر فارسی معاصر است که با بهره‌گیری از شیوه‌های طنزآفرینی، نقدی اجتماعی - سیاسی به وضعیت ایران در دوران پهلوی ارائه می‌دهد. بهار با آوردن رستم، پهلوان اساطیری شاهنامه به دل جامعه معاصر، به شکلی طنزآمیز و تمثیلی، فروپاشی ارزش‌ها و فساد نخبگان و بحران هویت فرهنگی ایران را بازتاب می‌دهد. این پژوهش بر پایه روش توصیفی - تحلیلی است که با مبنا قراردادن الگوی طنز آفرین قهرمان شیری (۱۴۰۳)، به تحلیل اسلوب‌های طنز میپردازد و نشان می‌دهد که چگونه عوامل بنیادین طنز در ساختار روایت و تصویرپردازی‌های شاعرانة بهار حضور پررنگ دارند. یافته‌های پژوهش چگونگی اسلوبهای به‌کاررفته در شعر بهار را بررسی میکند و نشان میدهد بهار چگونه توانسته اثری در ژانر «حماسة مضحک» خلق کند. بهار با شبیه‌سازی رستم به شخصیت‌های متزلزل امروزین و جای‌دادن او در موقعیت‌های گوناگون و حالتهای مختلف که نامتناسب با رستمِ موجود در ذهن شاهنامه است، طنزی سیاسی آفریده است. این قصیده بیانگر آن است که چگونه شاعر می‌تواند از عناصر اسطورهای و گذشته فرهنگی خود برای انتقاد غیرمستقیم و مؤثر از بحران‌های موجود بهره ببرد. روش کار بهار را در اشعار شاعرانی مثل حافظ و عبید زاکانی هم میبینیم.

علمی- پژوهشی

بازخوانی رمان خانۀ ادریسی‌ها نوشتۀ غزاله علیزاده با تکیه بر نظریۀ گریز از آزادی اریک فروم و مکتب رمانتیسم

طاهره فرزانه؛ علی محمدی

دوره 15، شماره 1 ، شهریور 1404، صفحه 15-32

https://doi.org/10.22059/jpl.2026.405723.2348

چکیده

شهرنشینی و تمدّن همواره با دگرگونی‌های همه‌جانبۀ خود، نوع بشر را در برابر چالش‌هایی نوین قرار داده است. چالش‌هایی که از یک‌سو فردیّت و آزادی انسان را برجسته‌تر ساخته و از دیگرسو به اضطراب و بی‌هویّتی ... بیشتر شهرنشینی و تمدّن همواره با دگرگونی‌های همه‌جانبۀ خود، نوع بشر را در برابر چالش‌هایی نوین قرار داده است. چالش‌هایی که از یک‌سو فردیّت و آزادی انسان را برجسته‌تر ساخته و از دیگرسو به اضطراب و بی‌هویّتی او دامن زده است. اریک فروم، از جمله روانکاوان انسان‌گرایی است که از شیوه‌های رویارویی انسان با آزادی و اضطراب تنهایی و از نیازهای اساسی او برای این رویارویی سخن گفته است. پژوهش حاضر بر مبنای مطالعات کتابخانه‌ای و با روش توصیفی-تحلیلی به بازخوانی رمان خانۀ ادریسی‌ها، اثر غزاله علیزاده می‌پردازد و می‌کوشد با تکیه بر نظریۀ گریز از آزادی فروم نشان بدهد که شخصیّت‌های این رمان، در برابر آزادی چه واکنشی نشان می‌دهند و احساس تنهایی خود را چگونه مهار می‌کنند. نتایج این بررسی حاکی از آن است که اغلب شخصیّت‌ها هراس خود را از این مواجهه با پناه بردن به گذشته و امنیّت جمعی فرو می‌نشانند. عدّه‌ای با تسلیم شدن و برخی با تسلّط، از آزادی خود می‌گریزند. هم‌چنین تفاوتی آشکار میان انسان روستایی و شهرنشین قابل مشاهده است. روحیۀ انقلابی و پرشور آتش‌کارها به عنوان نمایندگان زیست روستایی، معلول توجّهی است که به نیازهای اساسی خود، نشان می‌دهند؛ درحالی که ساکنان شهرها با عدم توجّه به این نیازها، منفعل و منزوی به تصویر کشیده شده‌اند. افزون بر این، مؤلفه‌های آشکاری از رمانتیسم در این اثر قابل بررسی است که میل نویسنده به بازگشت و طبیعت سادۀ روستایی را نشان می‌دهد.

علمی- پژوهشی

نقد درس‌نامه‌های داستان رستم و سهراب در شرح تعابیر و ابیات

تیمور مالمیر

دوره 15، شماره 1 ، شهریور 1404، صفحه 33-50

https://doi.org/10.22059/jpl.2025.405721.2349

چکیده

از مجموع چهار واحد شاهنامه در دانشکده‌های ادبیات، دو واحد به داستان رستم و سهراب اختصاص دارد. برای این درس، کتاب‌های متعدد منتشر شده است. غیر از کتاب‌هایی که به‌منظورِ تدریس برای دانشجویان تألیف شده، ... بیشتر از مجموع چهار واحد شاهنامه در دانشکده‌های ادبیات، دو واحد به داستان رستم و سهراب اختصاص دارد. برای این درس، کتاب‌های متعدد منتشر شده است. غیر از کتاب‌هایی که به‌منظورِ تدریس برای دانشجویان تألیف شده، در آثار پژوهشی دیگر نظیر تصحیح و توضیح متن داستان و مقالات علمی نیز به شرح و توضیح واژگان، تعابیر و معنای ابیات دشوار و بحث‌انگیز متن پرداخته‌اند. مجموع این آثار به اعتلای آموزش و تحقیق در این داستان کمک کرده است اما در برخی موارد، در شرح و توضیحاتی که ضرورتاً می‌بایست دقت بیشتری می‌شد و با نگاهی انتقادی به سخنان محققان پیشین توجه ‌می‌کردند، چنین ضرورتی را احساس نکرده‌اند. هدف اصلی مقالۀ حاضر، ضرورت اصلاح درس‌نامه‌های داستان رستم و سهراب است. بدین منظور، واژگان و تعابیری نظیر «زنده بر دار کردن»، «آز»، «کنج/ گنگ/ کنگ» و «بهانه» را توضیح‌ داده‌ایم. همچنین به نقد و توضیح مواردی پرداخته‌ایم که در کتاب‌ها و تحقیقات مرتبط با داستان رستم و سهراب از دقت لازم یا توضیح مناسب برخوردار نبوده است. همچنین به توضیح مواردی چون طرح داستان، گزاره‌های پرسشی، شیوۀ روایت فردوسی و پیوند اسم و مسمی پرداخته‌ایم. براساس طرح داستان و تعبیر راه راست به معنی راه آشکار و گشاده، «نگشاد لب» را در چاپ‌های داستان به‌صورتِ «بگشاد لب» تصحیح‌ کرده‌ایم.

علمی- پژوهشی

شکل‌گیری طنز تقابلی در تعاملات فرودستان و فرادستان؛ تحلیل شناختیِ حکایت‌های لطایف‌الطوایف

زینب اکبری؛ مجید هوشنگی

دوره 15، شماره 1 ، شهریور 1404، صفحه 51-66

https://doi.org/10.22059/jpl.2026.408979.2363

چکیده

در نظام‌های سلسله‌مراتبی قدرت، یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های ارتباطی، حفظ تناسب و تعادل میان جایگاه گوینده و مخاطب است؛ هرگونه عدول از این تناسب، به‌ویژه از سوی فرودستان، می‌تواند به تنش و حتی مجازات ... بیشتر در نظام‌های سلسله‌مراتبی قدرت، یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های ارتباطی، حفظ تناسب و تعادل میان جایگاه گوینده و مخاطب است؛ هرگونه عدول از این تناسب، به‌ویژه از سوی فرودستان، می‌تواند به تنش و حتی مجازات بینجامد. پژوهش حاضر با رویکردی شناختی به واکاوی طنز تقابلی در لطایف‌الطوایف فخرالدین علی صفی می‌پردازد و تلاش دارد با تکیه بر نظریه وارونگی شکل‌-‌زمینه در زبان‌شناسی شناختی، سازوکارهای زبانی و مفهومی براندازی گفتمان سلطه را در کنش‌های زبانی فرودستان تحلیل کند. طنز تقابلی به مثابه کنشی گفتمانی در بستر تعاملات نابرابر، از طریق بازتعریف معنا، به کنشگر فرودست امکان می‌دهد تا موقعیتی تهدیدآمیز را به سود خود وارونه سازد و تفوق زبانی موقتی اما معناداری به دست آورد. تحلیل سی حکایت منتخب در این اثر نشان داد که گویندگان فرودست از سه نوع تناظر زبانی- ساختاری، چندمعنایی و استعاری- برای برهم‌زدن چارچوب ادراکی سلطه بهره می‌برند. تحلیل کیفی حکایات نشان می‌دهد که وارونگی شکل‌ـ‌زمینه، به‌مثابه سازوکاری بنیادین، به گوینده اجازه می‌دهد عناصر پنهان یا حاشیه‌ای گفتار آغازگر را به مرکز معنا منتقل کرده و از دل آن‌ها سازه‌ای جدید، خلاق و گاه تحقیرآمیز برای پاسخ بسازد. این راهبرد، نه‌تنها نقش مهمی در ایجاد خنده و غافلگیری دارد، بلکه ابزاری انتقادی برای تضعیف ساختارهای قدرت مستقر در متن و فراتر از آن محسوب می‌شود و در عین حال از این راهکار بویژه تناظر در سطح چندمعنایی در جهت سانسور و عبور از غضب نظام قدرت بهره‌مند گردد.

علمی- پژوهشی

اسطوره‌کاوی آب در زبان عرفان بر پایة پنج متن عرفانی

المیرا تسلیمی؛ علیرضا فولادی

دوره 15، شماره 1 ، شهریور 1404، صفحه 67-80

https://doi.org/10.22059/jpl.2026.407190.2355

چکیده

اسطوره‌کاوی از نظریه‌های مطرح در اسطوره‌شناسی است که امکان کاربرد برای نقد اسطوره‌ای را دارد. اسطوره‌کاوی از سوی دنی دو روژمون با رویکرد اسطوره‌کاوی فرهنگی متن‌محور و اسطوره‌کاوی فرهنگی مؤلف‌محور ... بیشتر اسطوره‌کاوی از نظریه‌های مطرح در اسطوره‌شناسی است که امکان کاربرد برای نقد اسطوره‌ای را دارد. اسطوره‌کاوی از سوی دنی دو روژمون با رویکرد اسطوره‌کاوی فرهنگی متن‌محور و اسطوره‌کاوی فرهنگی مؤلف‌محور مطرح شد و از سوی ژیلبر دوران، به اسطوره‌کاوی اجتماعی تمایل پیدا کرد. در رویکرد اخیر، پس از یافتن ردپای یک اسطوره در متن مورد تحقیق، ‌روایت اسطوره‌ای آن را بازمی‌یابند و به تحلیل مضمونی آن ‌روایت و سپس تحلیل مضمونی کاربردهای آن اسطوره در متن مورد تحقیق و سرانجام تحلیل اجتماعی تفاوت‌های کاربرد آن در این دو می‌پردازند تا چند و چون بازتولید هویت فرهنگی را نشان دهند. مقالة حاضر بر اساس روش ژیلبر دوران به اسطوره‌کاوی آب در متون عرفانی اسرارالتوحید، تمهیدات، تذکره‌الاولیا، عوارف‌المعارف و مرصادالعباد پرداخته‌ است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی سرانجام نتیجه گرفته است که اسطورة آب در میان اسطوره‌های ایرانی و غیرایرانی، با مضامینی مانند تقدس، حیات‌بخشی، تطهیر، نماد بودن برای آگاهی، دخترانگی و زیبایی، بارورکنندگی، مبارزه با خشکسالی، درمانگری و جاودانگی، میرانندگی و عنصر فرودین آمده است. با این حال در پنج متن عرفانی مورد تحقیق، کارکردهای متعالی‌تری مانند تقدس الهی، حیات‌بخشی بنیادین، تطهیر درون، نماد بودن برای فراآگاهی، مغلوبیت نزد عارف، مدیوم بودن برای عارف، میرانندگی و تغییر خاصیت، یافته است، تا جایی که همه به قابلیت‌های ماورای طبیعی آب از دید عارف و قابلیت‌های ماورای طبیعی عارف در برخورد با آب بازمی‌گردند و همین تفاوت‌ها اسطورة آب را نزد عارفان، به الهیات آب بدل ساخته است.

علمی- پژوهشی

بازتاب قلندریه در شعر فارسی افغانستان با تکیه بر عشقر، بیتاب و سیدای کروخی

احمد شفیق رسولیار؛ احمد خواجه ایم؛ زهرا جمشیدی

دوره 15، شماره 1 ، شهریور 1404، صفحه 81-98

https://doi.org/10.22059/jpl.2025.401679.2335

چکیده

یکی از موضوعات مطرح در ادب عرفانی به‌ویژه غزل عارفانه، به‌کاربردن مضامین و مفاهیم قلندری است. این شیوه، از سنایی آغاز شد و در شعر غزل‌‌سرایان مطرحی چون عطّار، حافظ، عراقی، مولوی و دیگران، تأثیر فراوانی ... بیشتر یکی از موضوعات مطرح در ادب عرفانی به‌ویژه غزل عارفانه، به‌کاربردن مضامین و مفاهیم قلندری است. این شیوه، از سنایی آغاز شد و در شعر غزل‌‌سرایان مطرحی چون عطّار، حافظ، عراقی، مولوی و دیگران، تأثیر فراوانی بر جای نهاد. مضامین و شاخصه‌های قلندریه در دوره‌های اخیر و در غزلیات معاصر افغانستان نیز بازتاب قابل‎توجهی داشته است؛ ازاین‌رو،‌ پژوهش حاضر درصدد است تا به شیوۀ توصیفی‌ـ ‌تحلیلی عناصر و مفاهیم قلندریه را با تکیه بر اشعار سه تن از شاعران برجستۀ معاصر افغانستان، عشقری، بیتاب و سیّدای کروخی بررسی کند. نتیجۀ پژوهش نشان می‌دهد که این شاعران تلاش کرده‌اند که عناصر قلندری را در اشعارشان وارد کنند و از این طریق، به خلق مفاهیم و مضامین قلندرانه بپردازند. سه شاعر مذکور با نادیده-گرفتن تابوهای دینی و اجتماعیِ حاکم بر عصر خویش، این مفاهیم را در شعر خود به کار برده‌اند و به ستایش مراکز فسق و فجوری چون میخانه و بتخانه پرداخته و گاه، مخاطبان‌شان را به زناربستن و غسل تعمید و دیگر مسائلی که با آموزه‌ها و هنجارهای دین اسلام در تضاد است، تشویق کرده‌اند. شطح، تعریض به زاهدان و صوفیان، ترغیب به می‌گساری،‌ چرس و بنگ و نشئه‌کردن و خوشی کاذب، توصیف آلات موسیقی، گرایش به مذهب ملامتیه، بدنامی و پشت ‌پا ‌زدن به نیکنامی‌ها و در کلیت امر، تشویق به شیوۀ زندگی قلندرانه با بسامد فراوانی در شعر این سه شاعر دیده می‌شود. ابراز چنین مفاهیمی در شعر آنان به‌دلیل تأثیرپذیری از سنت شعری گذشته، مخالفت متشرعان و رواج مکتب نمادگرایی (سمبولیسم) عرفانی است.

علمی- پژوهشی

شگردهای بلاغی اقناع مخاطب در منشآت فرهادمیرزا

سمیه آقابابایی؛ امیرحسین جمالی

دوره 15، شماره 1 ، شهریور 1404، صفحه 99-120

https://doi.org/10.22059/jpl.2025.396406.2314

چکیده

زبان یکی از ابزارهای برقراری ارتباط میان انسان‌هاست که به شیوه‌های گوناگونی ازجمله آثار مکتوب و شفاهی بیان می‌گردد. اقناع مخاطب ازطریق زبان تلاشی است که نویسنده با فرستادن پیغام و استفاده از شیوه‌های ... بیشتر زبان یکی از ابزارهای برقراری ارتباط میان انسان‌هاست که به شیوه‌های گوناگونی ازجمله آثار مکتوب و شفاهی بیان می‌گردد. اقناع مخاطب ازطریق زبان تلاشی است که نویسنده با فرستادن پیغام و استفاده از شیوه‌های بلاغی تاثیرگذار انجام می‌دهد. نویسندگان در متون ادبی و تاریخی مختلفی با بهره‌گیری از ابزارهای مختلفی مانند اشعار و احادیث، موسیقی کلام، هشدار و اندرز، تعظیم و اکرام و اغراق بسته‌به بافت متن سعی در اقناع مخاطب خود دارند. فرهادمیرزا معتمدالدوله در دوران پادشاهی ناصرالدین‌شاه قاجار از جمله ادیبان و صاحب‌منصبانی است که در عمدۀ آثار خود از جمله نامه‌هایش به بزرگان و اشخاص برجستۀ معاصر از ابزارهای بلاغی متعددی برای تأثیر بر مخاطبان خود استفاده کرده است. منشآت او شامل 47 نامۀ تاریخی و ادبی به سبک فنی و گاهی ساده است که دارای مضامین متعددی چون بازنمایی وقایع و رخدادها، گزارش اداری ایالات، گله و شکایت و خواسته و طلب است. نویسنده در این نامه‌ها بر اساس بافت نامه و نوع مخاطب، مقام و میزان قدرت او از مؤلفه‌های بلاغی متفاوتی استفاده کرده است. در این پژوهش، 47 نامه با روش کیفی و کمی بررسی شده است. ازجمله نتایج این پژوهش این است که کاربرد شگرد «تضمین به اشعار و متون مقدس» با بیشترین بسامد در تمام بافت نامه‌ها، به‌ویژه در نامه‌های سیاسی و خطاب به بزرگان، نشان از تلاش نویسنده برای تولید اقتدار بلاغی از طریق بینامتنیت دارد. همچنین، بسامد بالای اندرزها و هشدارهای ثانویه در نامه‌های سیاسی، حاکی از راهبردهای غیرمستقیم اقناع در بستر قدرت است. د

علمی- پژوهشی

مبانی فکری و ادبی شعر خواجه محمد مرشد (شاعر و عارف بلوچ اهل سراوان)

مجیب الرحمن دهانی؛ محمد امیر مشهدی؛ احمد نور وحیدی

دوره 15، شماره 1 ، شهریور 1404، صفحه 121-142

https://doi.org/10.22059/jpl.2026.403745.2343

چکیده

خواجه محمد مرشد شاعر بلوچ خوش قریحه و نازک خیال معاصر، از خطه شاعر خیز بلوچستان ایران است.افکار بلند ومعنا پردازی عمیق،تسلط به وزن های عروضی و بهره گیری صحیح از آرایه های ادبی مرشد را قادر ساخته تا به ... بیشتر خواجه محمد مرشد شاعر بلوچ خوش قریحه و نازک خیال معاصر، از خطه شاعر خیز بلوچستان ایران است.افکار بلند ومعنا پردازی عمیق،تسلط به وزن های عروضی و بهره گیری صحیح از آرایه های ادبی مرشد را قادر ساخته تا به بیان اندیشه های وزین خود در قالب ادبیات منظوم بپردازد این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی با استفاده از منابع کتابخانه ای انجام شده است و یافته های پژوهش مبین این پیام است:که بیشتر غزل‌های مرشد دارای مضمون عرفانی است که به شیوه شاعران عارف با استفاده از آیات و احادیث و همچنین عناصر قلندری و ملامتی به شکلی دلنشین سروده شده است. بیشترین مضمون عرفانی دیوان وی، اعتقاد به وحدت وجود است که باور به یکی بودن کلیه موجودات و عدم تضاد خیر و شر را نشان می دهد. قلندر در شعر وی جایگاه مهمی دارد. او قلندر را در معنی عارف و انسان کامل واصل به کار برده است و برخی از غزل‌های وی تماما در مدح قلندران است و اشعاری نیز با مضامین قلندری و ملامتی در دیوان وی یافت می شود. سایر مضامین این شاعر که کمتر بسامد دارد شامل مضامین دینی مانند نعت خدا و پیامبر و معاد و یاد خداوند است. از نظر ویژگیهای ادبی نیز آرایه تشبیه در میان آرایه های بیانی بسامد فراوانی دارد و در میان آرایه های بدیعی تکرار و تضاد بیشترین بسامد را دارد و تلمیع و تلمیح نیز به شیوه ای مفهوم و تاثیر گذارارائه شده اند.

علمی- پژوهشی

شطحات عرفانی و شیوه‌های خوانش

حسین طاهری

دوره 15، شماره 1 ، شهریور 1404، صفحه 143-160

https://doi.org/10.22059/jpl.2026.403555.2341

چکیده

پژوهش حاضر به واکاوی شطحات روزبهان بقلی شیرازی در پرتو نظریه‌های مدرن تفسیر و رمزگشایی می‌پردازد. مسألۀ اصلی آن است که چگونه می‌توان لایه‌های معنایی و تجارب حدّیِ عرفانی را، که در سنت صوفیانه با زبان ... بیشتر پژوهش حاضر به واکاوی شطحات روزبهان بقلی شیرازی در پرتو نظریه‌های مدرن تفسیر و رمزگشایی می‌پردازد. مسألۀ اصلی آن است که چگونه می‌توان لایه‌های معنایی و تجارب حدّیِ عرفانی را، که در سنت صوفیانه با زبان متناقض و استعاری بیان شده‌اند، در دستگاه‌های نظری معاصر بازخوانی کرد؟ بر این مبنا، سه‌ضلع بنیادین عرفان اسلامی ـ حق، نفس و عالم هستی ـ به‌منزلۀ یک دستگاه مرابطه‌ای مثلثی در نظر گرفته می‌شود که از دل آن، گونه‌های متفاوت از مناسبات و تجلیات پدید می‌آید. این گونه‌ها به‌مثابۀ گره‌گاه‌های تفسیری، هر یک با ابزار یک نظریۀ مدرن رمزگشایی می‌شوند: هرمنوتیک ظن و معنای ریکور، لذت متن بارت، پدیدارشناسی امر قدسی الیاده، روان‌کاوی لکان، روان‌شناسی دین ویلیام جیمز و واسازی دریدا. روش کار بر آن است که شطح، صرفاً متن ادبی نیست، بلکه شهادتی از تجربه‌ای حدّی تلقی شود؛ تجربه‌ای که با خصایصی چون انفعال، پارادوکس و گسست از منطق عادی زبان همراه است. بنابراین، هرمنوتیک مدرن به‌عنوان گام‌های تفسیری، امکان می‌دهد تا از سطح نمادین به لایه‌های ژرف روانی، وجودی و گفتمانی عبور کنیم. حاصل این رهیافت، ترسیم الگویی میان‌رشته‌ای است که عرفان را با فلسفه، روان‌کاوی و مطالعات زبان‌شناختی معاصر در گفت‌وگویی زایا قرار می‌دهد که به‌جای قرائت صرفاً تاریخی یا ادبی، شطحات را در چشم‌انداز یک نظام رمزگشایی تطبیقی بازسازی می‌کند که به‌واسطۀ آن، امکان فهم تازه‌ای از تجربۀ عرفانی به‌مثابۀ ساختاری میان‌ذهنی، چندلایه و هم‌زمان قدسی و روان‌شناختی فراهم می‌شود.

علمی- پژوهشی

بررسی و تحلیل داستان داستان«روی ماه خداوند را ببوس» اثر مصطفی مستور با توجه به نظریۀ بینامتنیت

حسین حسن رضایی؛ عبدالله ولی پور

دوره 15، شماره 1 ، شهریور 1404، صفحه 161-184

https://doi.org/10.22059/jpl.2026.403243.2340

چکیده

بینامتنیت از مهمترین رویکردها و نظریه‌های ادبی است که محققان از آن برای خوانش و تبیین آثار هنری مختلف بهره برده‌اند. با آنکه چندین دهه از عمر این نظریه می‌گذرد، همچنان نزد محققان علوم انسانی معتبر است ... بیشتر بینامتنیت از مهمترین رویکردها و نظریه‌های ادبی است که محققان از آن برای خوانش و تبیین آثار هنری مختلف بهره برده‌اند. با آنکه چندین دهه از عمر این نظریه می‌گذرد، همچنان نزد محققان علوم انسانی معتبر است و کاربرد دارد. امروزه به سبب گسترش اینترنت و در دسترس بودن فضای مجازی، اهمیت بینامتنیت بیش از پیش آشکار گشته است. در داستان «روی ماه خداوند را ببوس» اثر مصطفی مستور نیز مولفه‌های بینامتنی گوناگونی می‌توان تشخیص داد. با توجه به موارد بالا، مقالۀ حاضر بینامتنیت را در داستان روی ماه بررسی کرده است. برای بررسی این موضوع، مقاله به دو قسمت کلی تقسیم می‌شود: 1) در قسمت مقدمه، که شامل مباحث نظری تحقیق است، مسائلی مانند تعریف، انواع و برخی آثار مهم در زمینۀ بینامتنیت بررسی شده است. 2) قسمت دوم مقاله به بررسی و پیاده‌سازی هفت نوع بینامتنیت، همچون بینامتنیت تولید و دریافت، صریح و غیرصریح و...که قابل انطباق بر داستان روی ماه‌اند، پرداخته است. مقالۀ حاضر که با روش توصیفی-تحلیلی نوشته شده است، در پایان نتیجه می‌گیرد که نظریۀ بینامتنیت، می‌تواند دستمایه‌ای معتبر برای تحلیل و خوانش داستان روی ماه باشد، زیرا با خوانش بینامتنی، دلالت‌ها، معانی و روابطی از این داستان آشکار می‌شود، که با خوانش‌های دیگر ممکن نیست.

بررسی و تحلیل تابو در بوف کور

دوره 2، شماره 1 ، شهریور 1391، ، صفحه 101-122

https://doi.org/10.22059/jpl.2012.29884

چکیده

صادق هدایت به عنوان نویسنده‌ای پیشرو در گستر? ادبیات داستانی معاصر، در خلق آثار خود همواره از بن‌مایه‌های روانکاوانه بهره برده است. در میان آثار او، بوف کور بیش از سایر آثارش از مباحث روانکاوی ... بیشتر صادق هدایت به عنوان نویسنده‌ای پیشرو در گستر? ادبیات داستانی معاصر، در خلق آثار خود همواره از بن‌مایه‌های روانکاوانه بهره برده است. در میان آثار او، بوف کور بیش از سایر آثارش از مباحث روانکاوی تأثیر پذیرفته است؛ به‌گونه‌ای که می‌توان آن را رمانواره‌ای روانکاوانه نامید. البته آنچه در تحلیل این داستان بیش از هر عاملی مهم است، عملکردهای «راوی» داستان و تباین شخصیت او با چهر? خود هدایت است.راوی به عنوان محور اصلی رویداد داستان، فردی است که باید ساختار روان وی دقیقاً شناخته شود تا بتوان دربار? نحو? روایت او به‌درستی قضاوت کرد. از آنجا که روان راوی دچار تناقضات و ناسازگاری‌های فراوانی است، به نظر می‌رسد ممیزه‌هایی که ساختار شخصیت او را به وجود می‌آورد، برساخته از تابوهای روانی چندگانه‌ای است که خط مشی‌ فکری وی را پدید می‌آورد. در این پژوهش علاوه بر روانکاوی شخصیت راوی، تابوهای روح وی و دلایل شکل‌گیری آن را به صورت تحلیلی بررسی کرده‌ایم، تا دریابیم اساساً چه عواملی موجب شکل‌گیری شخصیت «راوی» با این ویژگی‌ها شده است؛ از این رو به نظر می-رسد اصلی‌ترین تابوی داستان که از لحاظ ابعاد اجتماعی و روانی حائز اهمیت است،‌ »زن» می‌باشد که ساختارهای روانی خاص راوی در مراحل مختلف رشد فکری وی، سه کاراکتر زن داستان را در قالب سه تابوی مجزا بازتاب می‌دهد.

بررسی و تحلیل عنوان کتاب‌‌ها و سروده‌های مهدی اخوان ثالث

دوره 6، شماره 1 ، خرداد 1395، ، صفحه 77-92

https://doi.org/10.22059/jpl.2016.59585

چکیده

عنوان اثر، نامی است که از سوی پدید‌آورنده یا ناقد اثر بدان داده می‌شود. اهمیت عنوان، تنها از آن روی نیست که اثر را شناسنامه‌دار و از سایر عنوان‌ها متمایز می‌کند، بلکه می‌تواند دال بر کیفیّت و اهمیت ... بیشتر

بررسی ارتباط انسان با طبیعت در شعر

دوره 2، شماره 1 ، شهریور 1391، ، صفحه 77-100

https://doi.org/10.22059/jpl.2012.29883

چکیده

یکی از موضوعات نقد بوم‌گرا (Ecocriticism) که به رابط? ادبیات و محیط زیست می‌پردازد، بررسی نحو? نگرش انسان به طبیعت در آثار ادبی است که می‌تواند از عوامل مختلفی چون جنسیت، زمان، فرهنگ، اندیشه تأثیر پذیرفته ... بیشتر

تمثیل‌ها و برخی مضامین مشترک مثنوی و حدیقه

دوره 4، شماره 2 ، اسفند 1393، ، صفحه 61-80

https://doi.org/10.22059/jpl.2015.54151

چکیده

قرن شش و هفت هجری، از دوره‌های بسیار درخشان زبان و ادبیّات فارسی، به‌ویژه در حوزۀ شعر عرفانی است که ظهور و تکامل و اوج آن به دست سه تن از شاعران بزرگ عارف ایرانی ـ اسلامی (سنایی، عطّار، مولوی) رقم می‌خورد. ... بیشتر

رابطة معنایی جمله‌وارة پایه و پیرو در جمله‌های شرطی زبان فارسی

دوره 6، شماره 1 ، خرداد 1395، ، صفحه 93-112

https://doi.org/10.22059/jpl.2016.59586

چکیده

زبان، نظامی از روابط متداخل است؛ بهگونه‌ای که مفهوم یک جزء، جز در سایة ارتباط با اجزاء و عناصر دیگر دریافت نمی‌شود. ارتباط بین ساخت‌ها و سازه‌های زبانی بر دو گونه است: رابطة لفظی و رابطة معنایی که ... بیشتر

علمی- پژوهشی

ترجمه و بسامدسنجی تکواژهای فارسی سه قصیده از تاج‌الدین احمدی

محمدحسن غلامی؛ عبدالرضا سیف؛ محمود فضیلت

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 21 خرداد 1404

https://doi.org/10.22059/jpl.2025.392884.2301

چکیده

در اشعار زبان ترکی عثمانی، میزان قابل‌توجهی از واژه‌ها، تعابیر و ساخت‌های دستوری غیرترکی مشاهده می‌شود. مشخصاً زبان‌های عربی و فارسی، جلوۀ بارزی در متون ادبی زبان ترکی عثمانی دارند. این امر از یک ... بیشتر در اشعار زبان ترکی عثمانی، میزان قابل‌توجهی از واژه‌ها، تعابیر و ساخت‌های دستوری غیرترکی مشاهده می‌شود. مشخصاً زبان‌های عربی و فارسی، جلوۀ بارزی در متون ادبی زبان ترکی عثمانی دارند. این امر از یک سو نتیجۀ تعاملات فرهنگی ادبیات و زبان‌های مختلف و از دیگر سو پیامد الزامات فنی شعر عروضی است. این پژوهش، به تحلیل سه قصیده از تاج‌الدین احمدی، شاعر بزرگ زبان ترکی در سده‌های هشتم و نهم هجری، از این منظر اختصاص یافته است. پرسش‌های محوری پژوهش بدین صورت طراحی شده‌اند که بسامد تکواژهای فارسی در متون منتخب چند درصد است و دلایل گستردگی استفاده از عناصر فارسی در این اشعار چیستند. برای یافتن میزان عناصر فارسی موجود در اشعار مورد مطالعه، پس از ذکر متن هر قصیده، آن را بیت به بیت به فارسی ترجمه و به تکواژهای تشکیل‌دهنده تجزیه نموده‌ایم. هم‌چنین، در مواردی که ریشۀ برخی تکواژها چندان روشن نیست، اطلاعات لازم در این زمینه ذکر شده است. با مشخص کردن تکواژهای فارسی و کل تکواژهای این اشعار، تخمین مناسبی از بسامد عناصر فارسی در این متون به دست داده شده است. این پژوهش، به روش تحلیلی با رهیافت کمّی و آماری انجام پذیرفته است. ترجمۀ اشعار نیز در سطح جمله صورت گرفته است. یافته‌های این پژوهش، میزان تکواژهای فارسی اشعار مورد بررسی را حدود 29 درصد تخمین می‌زنند.

مشاهده مقاله

علمی- پژوهشی

بررسی و تحلیل مؤلفه‌های «نام‌دهی و طبقه‌بندی» در اشعار سیاسی- اجتماعی میرزادۀ عشقی براساس الگوی کارگزاران اجتماعی ون‌لیوون

عبدالرضا سیف؛ محمد کیشانی فراهانی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 05 مرداد 1404

https://doi.org/10.22059/jpl.2025.389539.2292

چکیده

تحلیل گفتمان انتقادی روشی است که زبان را به عنوان یک عمل اجتماعی بررسی می‌کند و معتقد است زبان آینۀ شفافی نیست که حقایق را آشکار سازد، بلکه همچون شیشۀ ماتی است که حقایق را تحریف می‌کند. الگوی کارگزاران ... بیشتر تحلیل گفتمان انتقادی روشی است که زبان را به عنوان یک عمل اجتماعی بررسی می‌کند و معتقد است زبان آینۀ شفافی نیست که حقایق را آشکار سازد، بلکه همچون شیشۀ ماتی است که حقایق را تحریف می‌کند. الگوی کارگزاران اجتماعی ون‌لیوون که یکی از روش‌های تحلیل گفتمان انتقادی است، در بررسی زبان بر مؤلفه‌های جامعه‌شناختی-معنایی تمرکز دارد و تلاش می‌کند با بررسی و تحلیل ساختارهای گفتمان‌مدار، چهرۀ کارگزاران اجتماعی در متن را بازنمایی کند. ادبیات عصر مشروطه یک زمینۀ غنی برای کاربرد الگوی کارگزاران اجتماعی ون‌لیوون است. سخن گفتن از سیاست و اجتماع و موضع‌گیری نسبت به رخدادهای سیاسی-اجتماعی از شاخصه‌های مهم و اصلی شعر مشروطه محسوب می‌شوند. میرزادۀ عشقی از جمله شاعران برجستۀ این دوره است که گستردگی کاربرد مسائل سیاسی-اجتماعی در اشعارش مشهود است. در این پژوهش به بررسی و تحلیل مؤلفه‌های نام‌دهی و طبقه‌بندی در اشعار سیاسی-اجتماعی میرزادۀ عشقی براساس الگوی کارگزاران اجتماعی ون‌لیوون پرداخته شده است تا بازنمایی تصویر شخصیت‌های سیاسی-اجتماعی دورۀ مشروطه در اشعار این شاعر بررسی گردد. برای نیل به این هدف ابتدا اشعار گفتمان‌مدار استخراج و براساس الگوی مورد نظر، بررسی و تحلیل گردید. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد میرزادۀ عشقی در بازنمایی کارگزاران اجتماعی بیشتر به پوشیده‌گویی تمایل بیشتری دارد و ارزش‌گذاری منفی بیشترین بسامد را در اشعار او داراست اما با انتقاد از ارکان اصلی قدرت چون وکیلان و وزیران به صراحت کلام خود افزوده است.

مشاهده مقاله

علمی- پژوهشی

بوطیقای بلاغت در مثنوی معنوی: تحلیل ساختار، کارکردهای هنری، و ابعاد تعلیمی-عرفانی در بیان مولانا

مینو مجدزنگنه؛ علی محمد Ali mohammad؛ محمود فضیلت‌

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 19 بهمن 1404

https://doi.org/10.22059/jpl.2026.407069.2356

چکیده

پژوهش حاضر به کاوش در شعرشناسی بلاغت در مثنوی می‌پردازد و به تحلیل ابعاد هنری، روان‌شناختی، ساختاری و تعلیمی- عرفانی گفتار مولوی اختصاص دارد. هدف این مقاله، تبیین ویژگی‌های سبک‌شناختی متمایز ناشی ... بیشتر پژوهش حاضر به کاوش در شعرشناسی بلاغت در مثنوی می‌پردازد و به تحلیل ابعاد هنری، روان‌شناختی، ساختاری و تعلیمی- عرفانی گفتار مولوی اختصاص دارد. هدف این مقاله، تبیین ویژگی‌های سبک‌شناختی متمایز ناشی از امتزاج فرم و محتوا در کلام عرفانی اوست. مثنوی به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین شاهکارهای ادبیات عرفانی جهان شناخته می‌شود.روش تحقیق بر یک چارچوب توصیفی-تحلیلی استوار است و ساختار بلاغی مثنوی را در سه سطح زبان، ادبیات و کاربردشناسی (پراگماتیسم) بررسی می‌کند.یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که مولانا با بهره‌گیری از بلاغت سطح بالا، گفتار عرفانی را از انحصار مفهوم‌سازی‌های انتزاعی صرف فراتر می‌برد و در عوض، از تمثیل‌ها و تصاویر عینی، تأثیرگذار و سهل‌الوصول برای بیان مفاهیم بهره می‌گیرد. افزون بر این، کارکردهای هنری بلاغت در مثنوی، که شامل خلق ابهام هنری، ارتقای موسیقی کلام، جذب مخاطب و برانگیختن عواطف است، به ادراک عمیق و ایجاد پیوند عاطفی (ارادت) از طریق گفتار منجر می‌شود.در بعد تعلیمی-عرفانی، گفتار بلاغی مثنوی صرفاً به مثابه یک تکنیک هنری عمل نمی‌کند؛ بلکه ابزاری برای «کشف و افشای حقیقت» و وسیله‌ای برای هدایت و تزکیه‌ی روح است. از طریق ادغام عناصر بلاغی با آموزه‌های عرفانی اسلامی، مولانا زمینه را برای خلق گفتاری چندلایه و ارائه یک راهبرد عرفانی جامع در مسیر درک معنوی فراهم می‌آورد. بوطیقا، بلاغت، مثنوی معنوی، مولانا، ساختار هنری، تعلیم عرفانی، صور خیال.

مشاهده مقاله

علمی- پژوهشی

گزارش و شرح چهار بیت از دیوان سنایی غزنوی

سیدمهدی طباطبایی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 30 فروردین 1405

https://doi.org/10.22059/jpl.2026.407089.2354

چکیده

سنایی غزنوی از جمله ارکان شعر و ادب فارسی به شمار می‌رود که با وجود انتشار سه چاپ مختلف از دیوان او، هنوز هم جامعۀ ادبی از دسترسی به چاپی منقح از سروده‌هایش محروم مانده است. از طرف دیگر، شروح نگاشته‌شده ... بیشتر

مشاهده مقاله

علمی- پژوهشی

از تنزیل به تأویل (معنای تأویل در آثار ناصرخسرو)

حسن بلخاری قهی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از تاریخ 28 اردیبهشت 1405

https://doi.org/10.22059/jpl.2026.409184.2365

چکیده

ناصرخسرو قبادیانی (۳۹۴–۴۸۱ ه‍.ق) از داعیان مذهب اسماعیلیه و از حکیمان و شاعران بزرگ ایرانی است. تسلط کم‌نظیر او در حوزه‌های علوم زمانه خود همچون فلسفه، کلام، حدیث، حساب، طب و موسیقی و نجوم از او حکیمی ... بیشتر ناصرخسرو قبادیانی (۳۹۴–۴۸۱ ه‍.ق) از داعیان مذهب اسماعیلیه و از حکیمان و شاعران بزرگ ایرانی است. تسلط کم‌نظیر او در حوزه‌های علوم زمانه خود همچون فلسفه، کلام، حدیث، حساب، طب و موسیقی و نجوم از او حکیمی ذوالفنون ساخته بود. لکن مهمتر از این علوم، وی را در کنار رودکی و حافظ یکی از سه شاعر بزرگ ایرانی می‌دانند که کل قرآن را از بر داشته است. این ویژگی به ناصرخسرو این فرصت عظیم را می‌بخشیده که در آثار خود از قرآن بهره بسیار جوید و البته بنا به منش حاکم بر اسماعیلیه که تأویل را طریق گشایش رازهای قرآن می‌دانستند این امکان را مهیا می‌ساخته که به ادراکات، یافته‌ها و مهمتر استنباطات خود وجه رازگشایی یا تأویلی بدهد. این مقاله شرح تأثیرپذیری ناصرخسرو از حکمایی همچون اخوان‌الصفا در حوزه تأویل و سپس کاربرد عمیق آن در آثاری چون جامع‌الحکمتین، گشایش و رهایش، خوان‌الاخوان و وجه دین است. این آثار را مورد تحقیق و تأمل قرار داده‌ایم تا منظر خاص ناصرخسرو در تأویل را نه صرفاً در رمزگشایی آیات قرآن بلکه روایات معصومین علیهم‌السلام و حتی رأی و نظر فلاسفه‌ای چون ارسطو دریابیم. امری که نشان داده در آن تبحری خاص دارد. این تحقیق با رویکردی تحلیلی تفسیری نشان می‌دهد کاری که اخوان‌الصفا و اسماعیلیه در تمدن اسلامی آغاز و کسانی چون ناصر خسرو نهادینه کردند، بی‌شک در گسترش افق‌های عقلانیت و اندیشگی بر بنیاد تأویل بسیار مؤثر بود. کلیدواژه‌ها: ناصرخسرو، تأویل، تنزیل، اسماعیلیه.

مشاهده مقاله

تعداد دوره‌ها	15
تعداد شماره‌ها	30
تعداد مقالات	312
تعداد نویسندگان	451
تعداد مشاهده مقاله	815,389
تعداد دریافت فایل اصل مقاله	515,019
نسبت مشاهده بر مقاله	2613.43
نسبت دریافت فایل بر مقاله	1650.7
-----------------------------------------
تعداد مقالات ارسال شده	2,294
تعداد مقالات رد شده	1,745
درصد عدم پذیرش	76
تعداد مقالات پذیرفته شده	223
درصد پذیرش	10
زمان پذیرش (روز)	253
تعداد پایگاه های نمایه شده	8
تعداد داوران	363

دوره 15 (1404)

دوره 14 (1403)

دوره 13 (1402)

دوره 12 (1401)

دوره 11 (1400)

دوره 10 (1399)

دوره 9 (1398)

دوره 8 (1397)

دوره 7 (1396)

دوره 6 (1395)

دوره 5 (1394)

دوره 4 (1393)

دوره 3 (1392)

دوره 2 (1391)

دوره 1 (1390)

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

چکیده

بانک ها و نمایه نامه ها

ابر واژگان