نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

• حسن بلخاری قهی

عضو هیات علمی دانشگاه تهران

چکیده

ناصرخسرو قبادیانی (۳۹۴–۴۸۱ ه‍.ق) از داعیان مذهب اسماعیلیه و از حکیمان و شاعران بزرگ ایرانی است. تسلط کم‌نظیر او در حوزه‌های علوم زمانه خود همچون فلسفه، کلام، حدیث، حساب، طب و موسیقی و نجوم از او حکیمی ذوالفنون ساخته بود. لکن مهمتر از این علوم، وی را در کنار رودکی و حافظ یکی از سه شاعر بزرگ ایرانی می‌دانند که کل قرآن را از بر داشته است. این ویژگی به ناصرخسرو این فرصت عظیم را می‌بخشیده که در آثار خود از قرآن بهره بسیار جوید و البته بنا به منش حاکم بر اسماعیلیه که تأویل را طریق گشایش رازهای قرآن می‌دانستند این امکان را مهیا می‌ساخته که به ادراکات، یافته‌ها و مهمتر استنباطات خود وجه رازگشایی یا تأویلی بدهد.

این مقاله شرح تأثیرپذیری ناصرخسرو از حکمایی همچون اخوان‌الصفا در حوزه تأویل و سپس کاربرد عمیق آن در آثاری چون جامع‌الحکمتین، گشایش و رهایش، خوان‌الاخوان و وجه دین است. این آثار را مورد تحقیق و تأمل قرار داده‌ایم تا منظر خاص ناصرخسرو در تأویل را نه صرفاً در رمزگشایی آیات قرآن بلکه روایات معصومین علیهم‌السلام و حتی رأی و نظر فلاسفه‌ای چون ارسطو دریابیم. امری که نشان داده در آن تبحری خاص دارد. این تحقیق با رویکردی تحلیلی تفسیری نشان می‌دهد کاری که اخوان‌الصفا و اسماعیلیه در تمدن اسلامی آغاز و کسانی چون ناصر خسرو نهادینه کردند، بی‌شک در گسترش افق‌های عقلانیت و اندیشگی بر بنیاد تأویل بسیار مؤثر بود.

کلیدواژه‌ها: ناصرخسرو، تأویل، تنزیل، اسماعیلیه.

کلیدواژه‌ها

• قرآن
• ناصرخسرو
• تاویل
• تنزیل
• اسماعیلیه

موضوعات

• زبان و ادبیات فارسی

عنوان مقاله [English]

The Concept of Tawil in Naser khusraw's Works

نویسنده [English]

• Hasan Bolkhari Ghehi

scientific member of university of Tehran

چکیده [English]

“The Concept of Taʾwīl in Nāṣer Khusraw’s Works”





Nāṣer Khusraw was one of the missionaries of the Ismaili faith and among the great Iranian sages and poets. His exceptional mastery of the sciences of his time made him a true polymath. Yet beyond these sciences, he is regarded, alongside Rudaki and Hafez, as one of the three great Iranian poets who had memorized the entire Qur’an.

This distinction granted Nāṣer Khusraw an extraordinary capacity to draw extensively upon the Qur’an in his works. Moreover, in accordance with the Ismaili intellectual tradition—which viewed taʾwīl as the key to unlocking the inner mysteries of the Qur’an—he was able to present his insights, discoveries, and, most importantly, his interpretations in a revelatory and symbolic framework.

This article examines Nāṣer Khusraw’s intellectual indebtedness to thinkers such as the Ikhwān al-Ṣafāʾ in the field of taʾwīl, and then analyzes his profound application of this method in some his works. These texts have been studied and critically examined in order to uncover Nāṣer Khusraw’s distinctive perspective on taʾwīl—not merely as a means of decoding Qur’anic verses, but also in interpreting the traditions of the Infallibles, and even the views and opinions of philosophers such as Aristotle. This demonstrates his particular expertise and originality in this domain.

Employing an analytical–interpretive approach, this study shows that the project initiated by the Ikhwān al-Ṣafāʾ and the Ismailis within Islamic civilization, and later institutionalized by figures such as Nāṣer Khusraw, undoubtedly played a significant role in expanding the horizons of rationality and intellectual thought grounded in taʾwīl.



Keywords: Nāṣer Khusraw, Qur’an, Taʾwīl, Ismaili Thought.

کلیدواژه‌ها [English]

• Naser Khusraw
• Quran
• Tawil
• Revelation
• Ismaili Thought