دور، وزن دوری و منشاء اختیار شاعری در وزن دوری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران

چکیده

واژۀ «دور» در عروض قدیم به کار رفته، اما دربارة اوزان دوری بحث نشده است. در عروض جدید، اصطلاح «اوزان دوری» به گروهی از اوزان متناوب­الارکان اطلاق می­شود که قرارگرفتن هجای کشیده به جای هجای بلند در انتهای نیم­مصراع، خللی در وزن آن ایجاد نمی­کند و شاعر مجاز است در نیم­مصراع این اوزان، همانند پایان مصراع، از هجای کشیده به جای هجای بلند استفاده کند. تعریف وزن دوری، شرایط و ویژگی­های آن همواره محل اختلاف صاحب­نظران علم عروض بوده است. در این مقاله ضمن بررسی اصطلاح دور در موسیقی و عروض قدیم و تبیین شرایط اوزان دوری، تحلیلی انتقادی از ویژگی­های اوزان دوری و تفاوت آن با دیگر اوزان متناوب­الارکان ارایه می­شود. در ادامه ضمن تعریف دو مشخصۀ «دورة تناوب» و «مدت سکوت در نیم­مصراع» برای اوزان شعر فارسی، منشاء اختیار شاعری در اوزان دوری بررسی و دربارة وجه تمایز اوزان دوری و غیردوری بر اساس این دو مشخصه بحث می­شود.

کلیدواژه‌ها


ابن­ سینا، حسین­ بن عبدالله (897 ق)، الشفاء، نسخة خطی به شمارة 5254، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

ارموی، صفی­الدین عبدالمومن (1986م)، الادوار فی الموسیقی، تحقیق و شرح غطاس عبدالملک خشبة، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب.

بیدل دهلوی (1368)، دیوان، به تصحیح خال­محمد خسته و خلیل­الله خلیلی، با مقدمه حسین آهی، چاپ دوم، تهران، مروی.

تبریزی، محمدحسین بن خلف (1357)، برهان قاطع، به اهتمام محمد معین، جلد اول، چاپ سوم، تهران، امیرکبیر.

حافظ، شمس­الدین محمد (1369)، دیوان، به ­اهتمام محمد قزوینی و قاسم غنی، چاپ ششم، تهران، زوار.

خالقی، روح­الله (1370)، نظری به موسیقی، چاپ سوم، تهران، خالقی.

خشبة، غطاس عبدالملک (2004)، المعجم الموسیقی الکبیر، المجلد الثانی، قاهره، المجلس الاعلی للثقافه.

دهخدا، علی­اکبر (1377)، لغت­نامه، جلد سوم، چاپ دوم از دورة جدید، تهران، دانشگاه تهران.

الرادویانی، محمدبن عمر (1362)، ترجمان­ البلاغه، چاپ دوم، تهران، اساطیر.

سایه، هـ..الف (1378)، سیاه مشق، تهران، کارنامه.

سعدی، شیخ مصلح­الدین (1363)، کلیات سعدی، تصحیح محمدعلی فروغی، چاپ چهارم، تهران، امیرکبیر.

شهریار، سید محمدحسین (1373)، کلیات دیوان اشعار، چاپ چهاردهم، تهران، نگاه.

شمس قیس، محمد (1360)،  المعجم فی معاییر أشعار العجم، تصحیح محمد بن عبدالوهاب قزوینی، چاپ سوم، تهران، زوار.

صفای اصفهانی، محمدحسین (1372)، دیوان، به اهتمام و تصحیح احمد سهیلی خوانساری، چاپ سوم، تهران، اقبال.

فارابی، ابی­نصر محمد (1967)، الموسیقی الکبیر، تحقیق و شرح غطاس عبدالملک خشبه، قاهره، دارالکاتب العربی للطباعة و النشر.             

                                           (1375)، موسیقی کبیر، ترجمه آذرتاش آذرنوش، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

قطب­الدین شیرازی، محمود بن مسعود (705)، درة التاج لغرة الدّباج، نسخه خطی به شمارة 4720، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

مفتی مرادآبادی، محمد سعدالله (1389)، میزان­ الأفکار فی شرح معیار الأشعار، تصحیح محمد فشارکی، تهران، میراث مکتوب.

مولوی، جلال­الدین محمد (1355)، کلیات شمس، تصحیحات و حواشی بدیع­الزمان فروزانفر، چاپ پنجم، تهران، امیرکبیر.

ناتل خانلری، پرویز (1373)، وزن شعر فارسی، چاپ ششم، تهران، توس.

ناصرخسرو قبادیانی (1353)، دیوان، به تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق، جلد اول، تهران، دانشگاه تهران.

نجفی، ابوالحسن (1359)، «دربارة طبقه­بندی وزن­های شعر فارسی»، آشنایی با دانش، دانشگاه آزاد ایران، شمارة هفتم، 591-626.

                                 (1393)، «وزن دوری، مشکلی که عروض قدیم آن را نادیده گرفته است»، نامة فرهنگستان، دورة سیزدهم، شمارة چهارم، 6-18.

نصیر­الدین طوسی، محمد بن محمد (1389)، معیار الأشعار، تصحیح محمد فشارکی، تهران، میراث مکتوب.

وحیدیان کامیار، تقی (1380)، وزن و قافیة شعر فارسی، چاپ پنجم، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.

وطواط، رشیدالدین محمد (1363) حدائق السحر فی دقایق الشعر، به تصحیح و اهتمام عباس اقبال آشتیانی، تهران، طهوری و سنایی.

ElwellSutton, L. P. (1976), the Persian Meters, Cambridge, Cambridge University Press.

Farzaad, Mas'ud (1967), Persian Poetic Metres, Leiden: E. J. Brill, 1967.