نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه حکیم سبزواری (بورسیه دانشگاه هرات)، سبزوار، ایران

2 عضو هیات علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران

چکیده

یکی از موضوعات مطرح در ادب عرفانی به‌ویژه غزل عارفانه، به‌کاربردن مضامین و مفاهیم قلندری است. این شیوه، از سنایی آغاز شد و در شعر غزل‌‌سرایان مطرحی چون عطّار، حافظ، عراقی، مولوی و دیگران، تأثیر فراوانی بر جای نهاد. مضامین و شاخصه‌های قلندریه در دوره‌های اخیر و در غزلیات معاصر افغانستان نیز بازتاب قابل‎توجهی داشته است؛ ازاین‌رو،‌ پژوهش حاضر درصدد است تا به شیوۀ توصیفی‌ـ ‌تحلیلی عناصر و مفاهیم قلندریه را با تکیه بر اشعار سه تن از شاعران برجستۀ معاصر افغانستان، عشقری، بیتاب و سیّدای کروخی بررسی کند. نتیجۀ پژوهش نشان می‌دهد که این شاعران تلاش کرده‌اند که عناصر قلندری را در اشعارشان وارد کنند و از این طریق، به خلق مفاهیم و مضامین قلندرانه بپردازند. سه شاعر مذکور با نادیده-گرفتن تابوهای دینی و اجتماعیِ حاکم بر عصر خویش، این مفاهیم را در شعر خود به کار برده‌اند و به ستایش مراکز فسق و فجوری چون میخانه و بتخانه پرداخته و گاه، مخاطبان‌شان را به زناربستن و غسل تعمید و دیگر مسائلی که با آموزه‌ها و هنجارهای دین اسلام در تضاد است، تشویق کرده‌اند. شطح، تعریض به زاهدان و صوفیان، ترغیب به می‌گساری،‌ چرس و بنگ و نشئه‌کردن و خوشی کاذب، توصیف آلات موسیقی، گرایش به مذهب ملامتیه، بدنامی و پشت ‌پا ‌زدن به نیکنامی‌ها و در کلیت امر، تشویق به شیوۀ زندگی قلندرانه با بسامد فراوانی در شعر این سه شاعر دیده می‌شود. ابراز چنین مفاهیمی در شعر آنان به‌دلیل تأثیرپذیری از سنت شعری گذشته، مخالفت متشرعان و رواج مکتب نمادگرایی (سمبولیسم) عرفانی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Reflection of Qalandariyya in Persian Poetry of Afghanistan in the Works of Ashqar, Bitab, and Sayyida Karukhi

نویسندگان [English]

  • Ahmad Shafigh Rasoulyar 1
  • Ahmad Khajehim 2
  • Zahra Jamshidee 2

1 Ph.D Candidate of Persian language and literature at Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran

2 Faculty member of Persian language and literature at Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran

چکیده [English]

One of the prominent topics in mystical literature, especially mystical ghazal, is the use of Qalandari themes and concepts. This style began with Sana'i and had a great influence on the poetry of prominent ghazal writers such as Attar, Hafez, Iraqi, Rumi, and others. The themes and characteristics of Qalandari have also had a significant impact in recent periods and in contemporary ghazals in Afghanistan; Therefore, the present study aims to examine the elements and concepts of Qalandariyyah in a descriptive-analytical manner, relying on the poems of three prominent contemporary Afghan poets, Ashghari, Bitab, and Sayyida Karokh. The results of the study show that these poets have tried to include Qalandari elements in their poems and, in this way, create Qalandari concepts and themes. The three mentioned poets, ignoring the religious and social taboos prevailing in their era, have used these concepts in their poetry and have praised centers of debauchery and immorality such as taverns and idolatries, and sometimes have encouraged their audience to wear belts, take a bath, and engage in other issues that are in conflict with the teachings and norms of Islam. Flattery, references to ascetics and Sufis, encouragement to drink alcohol, hashish, and booze, and false euphoria, descriptions of musical instruments, inclination to the religion of blame, defamation and turning one’s back on good names, and in general, encouragement to a Qalandar-like lifestyle are seen with great frequency in the poetry of these three poets. The expression of such concepts in their poetry is due to the influence of the past poetic tradition, the strictness of the religious scholars, and the prevalence of the school of mystical symbolism.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mystical Ghazal
  • Qalandar
  • Afghanistan
  • Ashqari
  • Betab
  • Sayyida Karukhi
منابع
اس‍دی‌طوس‍ی، اب‍وم‍ن‍ص‍ورع‍ل‍ی ا‌ب‍ن ‌اح‍م‍د (1386). ‌ل‍غ‍ت‌ ف‍رس‌، ب‍ه‌ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ و اه‍ت‍م‍ام‌ ع‍ب‍اس‌ اق‍ب‍ال‌،  چاپ اول،تهران: اساطیر.
انصاری، عبدالله بن محمد (1389). مجموعه رسایل فارسی خواجه عبدالله انصاری. به تصحیح و مقدمۀ محمد سرور مولایی، چاپ سوم، تهران: توس.
برومند، جواد (1384). آیین قلندران،چاپ اول، کرمان: دانشگاه کرمان.
بیتاب، صوفی عبدالحق (1330). دیوان صوفی عبدالحق بیتاب،چاپ اول، کابل: رستار.
بیهقی، أبو بکر أحمد بن الحسین (1410). شعب الإیمان، تحقیق و تخریج: ‌محمدالسعید بسیونی زغلول، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه. 
جامی، عبدالرحمن (1365). نفحات الانس من حضرات الانس، با مقدمۀ مهدی توحیدی­پور، چاپ اول، تهران: امیرکبیر.
چندبهار، لاله‌تیک (1379). بهار عجم، تصحیح کاظم دزفولیان، چاپ اول، تهران: طلایه.
حائری، محمدحسن (۱۳۸۲). عرفان و تصوف؛ کلیاتی در اصول و مبانی عرفان، چاپ اول، تهران:‌ الهدی.
خالصی، محمدرضا (1386). نقشی از مستی و مستوری،  چاپ اول،شیراز: نوید.
دهخدا، علی‌اکبر (1373). لغت‌نامه(دوره ی 14 جلدی)، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران.
دهقان، علی و جواد صدیقی‌لیقوان (1394)، «از قلندر عطار تا رند حافظ»، عرفان اسلامی، سال ۱۱، تابستان ۱۳۹۴، شمارۀ 44: 31-51.
زرین‌کوب، حمید (1362). قلندرنامۀ خطیب فارسی (سیرت جمال‌الدین ساوجی)،  چاپ اول،تهران: توس.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1386). جستجوی در تصوف ایران، چاپ سوم ،تهران: امیرکبیر.
ژوبل، محمدحیدر (1388). تاریخ ادبیات افغانستان، چاپ اول کابل: میوند.
سجادی، جعفر (۱۳۸۳). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، چاپ هفتم، تهران: طهوری.
سجادی، سیدضیاءالدین (1380). مقدمه­ای بر مبانی عرفان و تصوف، چاپ سوم،تهران: سمت.
سیّدای کروخی، میرمحمّدسعید (۱۳۸۶). غزلیات و اشعار عاشقانه و عارفانۀ سیّدای کروخی، چاپ اول، هرات:‌ مطبعۀ دولتی.
شاه‌ولی، نعمت‌الله نورالدین (1380). دیوان کامل حضرت شاه نعمت­الله ولی، ، چاپ اول، کرمان: خانقاه نعمت‌اللهی.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1387). قلندریه در تاریخ، (دگردیسی‌های یک ایدئولوژی)، چاپ سوم، تهران: سخن.
شمیسا، سیروس (1370). سیر غزل در شعر فارسی، چاپ اول، تهران: فردوس.
عشقری، غلام‌نبی (1377). کلیّات عشقری، به اهتمام عبدالحمید وهّاب‌زاده، چاپ نخست، کابل: علوی.
عشقری، غلام‌نبی (1365). گزیدۀ غزلیّات عشقری، گردآورنده: حیدری وجودی، چاپ اول، کابل: اتحادیۀ نویسندگان.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1377). شرح مثنوی شریف (سه جلدی)، چاپ پنجم، تهران: زوّار.
قوامی، بدریه (1389). «شاعر و شعر قلندری»، فصلنامة تخصصی زبان و ادبیات فارسی دانشکدة علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج، سال اول، شمارۀ 3: 144-162.
کاشانی، عزالدین محمود بن علی (1367). مصباح­الهدایه و مفتاح­الکفایه، مصحّح جلال‌الدین همایی، تهران: هما.
کبری، نجم‌الدین (1368). فوائح‌الجمال و فواتح‌الجلال، تصحیح حسین حیدرخانی مشتاقعلی، چاپ اول، تهران: مروی.
کهزاد، محمدعلی و دیگران (1383). تاریخ ادبیات افغانستان (پنج استاد)،چاپ اول، پشاور: اقرأ.
محمدیان، عباس؛ فاطمه رفعت‌خواه و زهرا بهرامیان (1394). «بررسی مضامین قلندری در غزلیات عطار و حافظ»، هشتمین همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، تهران، بهمن 94.
مدرسی، فاطمه و وحید علی­بیگی سرحالی (1401). «ردّپای مضامین قلندرانه در غزل­های انوری»، پژوهشنامة ادب غنایی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال 20، شمارۀ 38 بهار و تابستان 1401: 324-301.
مرادآبادی، محمدحسین (1290ق). انوارالعارفین، چاپ اول، لکهنو: مطبع صدیقی.
مرتضوی، منوچهر (1383). مکتب حافظ: مقدمه بر حافظ‌شناسی، چاپ سوم، تبریز: ستوده.
مستوفی، حمدالله (1394). تاریخ گزیده ، به کوشش عبدالحسین نوایی، چاپ ششم، تهران: امیرکبیر.
معین، محمّد (1387). فرهنگ فارسی ، چاپ یازدهم، تهران: امیر کبیر.
مقریزی، تقی­الدین (1918م). کتاب المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار، حواشی خلیل منصور، چاپ اول، بیروت: دارالکتب العلمیه.
مهدی‌پور، محمد و لیلا میرزایان‌فر (1392)، «مقایسه و تحلیل مضامین رندانه و قلندرانه و مغانه در غزل‌های حافظ و فضولی»، پژوهشنامۀ ادب غنایی، سال یازدهم، پاییز و زمستان 1392، شمار، 21: 181-200.
میرعابدینی، ابوطالب و مهران افشاری (1374). آیین قلندری، چاپ اول،تهران: فراوران.
ن‍خ‍ج‍وان‍ی، م‍ح‍م‍د اب‍ن‌ ه‍ن‍دوش‍اه‌ ‌(1355). صحاح‌الفرس، به‌اه‍ت‍م‍ام‌ ع‍ب‍دال‍ع‍ل‍ی‌ طاع‍ت‍ی‌، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
هجویری، علی بن عثمان (1383).  کشف­المحجوب، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی،چاپ سوم،، تهران: سروش.
واثقی خوندابی، داوود؛ امید شاه‌مرادی و محمدرضا نجاریان (1399). «سلمان ساوجی و سلوک در طریقه رندان قلندرصفت»، ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی، سال شانزدهم، تابستان ۱۳۹۹، شمارۀ ۵۹: 239-370.
References
Ansari, A. ibn Muhammad. (2010). Majmueh-ye Rasāel-e Farsi-ye Khwāja Abdullah Ansari (M. S. Molaei, Ed.). Tehran: Toos. [in Persian]
Asadi Tusi, A. M. ibn Ahmad. (2007). Lughat-e Fars (A. Eghbal, Ed.). Tehran: Asatir. [in Persian]
Baihaqi, A. B. A. ibn al-Husain. (1990). Shu‘ab al-Iman (M. S. B. Zaghloul, Ed.). Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyya. [in Persian]
Bitab, S. A. H. (1951). Divan-e Sufi Abdul Haq Bitab. Kabul: Rastār. [in Persian]
Boroumand, J. (2005). Ayin-e Qalandaran. Kerman: University of Kerman. [in Persian]
Chandebahar, L. T. (2000). Bahar-e Ajam (K. Dezfulian, Ed.). Tehran: Talaye. [in Persian]
Dehghan, A., & Sedighi-Lighvan, J. (2015). From Qalandar-e Attar to Rind-e Hafez. Erfan-e Islami, 11(Summer 2015), 31–51. [in Persian]
Dehkhoda, A. A. (1994). Lughatnameh (14 vols.). Tehran: University of Tehran. [in Persian]
Eshqari, G. N. (1986). Gozideh-ye Ghazaliat-e Eshqari (H. Vojoodi, Comp.). Kabul: Writers’ Union. [in Persian]
Eshqari, G. N. (1998). Kolliyat-e Eshqari (A. Vahhabzadeh, Ed.). Kabul: Alavi. [in Persian]
Forouzanfar, B. al-Z. (1998). Sharh-e Masnavi-ye Sharif (Vols. 1–3, 5th ed.). Tehran: Zavar. [in Persian]
Ghavami, B. (2010). Poet and Qalandari Poetry. Faslnameh-ye Takhasosi-ye Zaban va Adabiyat-e Farsi, 1(3), 144–162. [in Persian]
Haeri, M. H. (2003). Erfan va Tasawwuf: Koliati dar Osul va Mabani-ye Erfan. Tehran: Al-Hoda.
Hujwiri, A. ibn Usman. (2004). Kashf al-Mahjub (M. Abedi, Ed., 3rd ed.). Tehran: Soroush. [in Persian]
Jami, A. R. (1986). Nafhat al-Uns min Hadrat al-Uns (M. Towhidi-Pur, Intro.). Tehran: Amir Kabir.
Kahzad, M. A., et al. (2004). Tarikh-e Adabiat-e Afghanistan (Five Scholars). Peshawar: Iqra. [in Persian]
Kashani, E. M. b. A. (1988). Misbah al-Hidayah va Miftah al-Kifayah (J. Homaei, Ed.). Tehran: Homa. [in Persian]
Khalasi, M. R. (2007). Naqshi az Masti va Masturi. Shiraz: Navid. [in Persian]
Kobri, N. (1989). Fawa’ih al-Jamal va Fawatih al-Jalal (H. H. Mushtaq Ali, Ed.). Tehran: Marvi. [in Persian]
Mahdipour, M., & Mirzayianfar, L. (2013). Comparison and Analysis of Rind, Qalandar, and Moghani Themes in the Ghazals of Hafez and Fuzuli. Pazhuheshnameh-ye Adab-e Ghonai, 11(21), 181–200. [in Persian]
Maqrizi, T. al-D. (1918). Kitab al-Mawa‘iz wa al-I‘tirar bi Dhikr al-Khutat wa al-Athar (K. Mansour, Ed.). Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyya. [in Persian]
Mirabedini, A. T., & Afshari, M. (1995). Ayin-e Qalandari. Tehran: Faravaran. [in Persian]
Modarresi, F., & Ali-Bigi Sarhali, V. (2022). Traces of Qalandari Themes in the Ghazals of Anvari. [in Persian] Pazhuheshnameh-ye Adab-e Ghonai, 20(38), 301–324.
Moein, M. (2008). Farhang-e Farsi (11th ed.). Tehran: Amir Kabir. [in Persian]
Mohammadian, A., Refatkhah, F., & Bahramian, Z. (2016). Study of Qalandari Themes in the Ghazals of Attar and Hafez. 8th Conference on Persian Language and Literature, Tehran, Feb. 2016. [in Persian]
Moradabadi, M. H. (1882 AH). Anwar al-Arefin. Lucknow: Siddiqi Press. [in Persian]
Mortazavi, M. (2004). Maktab-e Hafez: Introduction to Hafez Studies (3rd ed.). Tabriz: Sotoudeh. [in Persian]
Mostofi, H. (2015). Tarikh-e Gozideh (A. Navai, Ed., 6th ed.). Tehran: Amir Kabir. [in Persian]
Nakhjavani, M. ibn Hendushah. (1976). Sahhah al-Furs (A. Ta‘ati, Ed.). Tehran: Book Translation & Publishing Bureau. [in Persian]
Sajjadi, J. (2004). Farhang-e Este‘lahat va T‘abirat-e Erfani (7th ed.). Tehran: Tahouri. [in Persian]
Sajjadi, S. Z. (2001). Moqademe-i bar Mabani-ye Erfan va Tasawwuf (3rd ed.). Tehran: Samt. [in Persian]
Seyyeday-e Korukhi, M. M. S. (2007). Ghazaliat va Ash‘ar-e ‘Asheghaneh va ‘Arefaneh Seyyeday-e Korukhi. Herat: Matba‘eh-ye Dowlati. [in Persian]
Shafiei Kadkani, M. R. (2008). Qalandarieh dar Tarikh: Degardisi-ha-ye yek Ideology (3rd ed.). Tehran: Sokhan. [in Persian]
Shahvali, N. N. (2001). Divan-e Kamel-e Hazrat Shah Nematollah Vali. Kerman: Khanqah Nematollahi. [in Persian]
Shamisa, S. (1991). Sir-e Ghazal dar Sher-e Farsi. Tehran: Ferdows. [in Persian]
Vathiqi Khundabi, D., Shahmoradi, O., & Najarian, M. R. (2020). Salman Savuji and the Path of Qalandar-like Rind. Adabiyat-e Erfani va Osture-shenakhti, 16(59), 239–370. [in Persian]
Zarrinkoob, A. H. (2007). Jostojo dar Tasawwuf-e Iran (3rd ed.). Tehran: Amir Kabir. [in Persian]
Zarrinkoob, H. (1983). Qalandarnameh-e Khatib-e Farsi: Seerat-e Jamal al-Din Savuji. Tehran: Toos. [in Persian]
Zhoble, M. H. (2009). Tarikh-e Adabiat-e Afghanistan. Kabul: Maiwand. [in Persian]