ادب فارسی

ادب فارسی

شگردهای بلاغی اقناع مخاطب در منشآت فرهادمیرزا

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان
سمیه آقابابایی 1
امیرحسین جمالی 2
1 دانشگاه علامه طباطبائی
2 علامه طباطبائی
10.22059/jpl.2025.396406.2314
چکیده
زبان یکی از ابزارهای برقراری ارتباط میان انسان‌هاست که به شیوه‌های گوناگونی ازجمله آثار مکتوب و شفاهی بیان می‌گردد. اقناع مخاطب ازطریق زبان تلاشی است که نویسنده با فرستادن پیغام و استفاده از شیوه‌های بلاغی تاثیرگذار انجام می‌دهد. نویسندگان در متون ادبی و تاریخی مختلفی با بهره‌گیری از ابزارهای مختلفی مانند اشعار و احادیث، موسیقی کلام، هشدار و اندرز، تعظیم و اکرام و اغراق بسته‌به بافت متن سعی در اقناع مخاطب خود دارند. فرهادمیرزا معتمدالدوله در دوران پادشاهی ناصرالدین‌شاه قاجار از جمله ادیبان و صاحب‌منصبانی است که در عمدۀ آثار خود از جمله نامه‌هایش به بزرگان و اشخاص برجستۀ معاصر از ابزارهای بلاغی متعددی برای تأثیر بر مخاطبان خود استفاده کرده است. منشآت او شامل 47 نامۀ تاریخی و ادبی به سبک فنی و گاهی ساده است که دارای مضامین متعددی چون بازنمایی وقایع و رخدادها، گزارش اداری ایالات، گله و شکایت و خواسته و طلب است. نویسنده در این نامه‌ها بر اساس بافت نامه و نوع مخاطب، مقام و میزان قدرت او از مؤلفه‌های بلاغی متفاوتی استفاده کرده است. در این پژوهش، 47 نامه با روش کیفی و کمی بررسی شده است. ازجمله نتایج این پژوهش این است که کاربرد شگرد «تضمین به اشعار و متون مقدس» با بیشترین بسامد در تمام بافت نامه‌ها، به‌ویژه در نامه‌های سیاسی و خطاب به بزرگان، نشان از تلاش نویسنده برای تولید اقتدار بلاغی از طریق بینامتنیت دارد. همچنین، بسامد بالای اندرزها و هشدارهای ثانویه در نامه‌های سیاسی، حاکی از راهبردهای غیرمستقیم اقناع در بستر قدرت است. د
کلیدواژه‌ها
اقناع مخاطب
شگردهای بلاغی
فرهادمیرزا
قاجار
منشآت
موضوعات

عنوان مقاله English

Rhetorical Strategies of Audience Persuasion in the Mansha’at of Farhād Mīrzā

نویسندگان English

somaye aghababaei 1
amirhoseyn jamali 2
1 allametabatabaei university
2 allame tabatabai
چکیده English

Language is one of the most essential tools for human communication, expressed through both written and oral forms. Persuading the audience through language is a deliberate effort in which the writer conveys messages using influential rhetorical techniques. Authors in various literary and historical texts employ tools such as poetry, religious quotations, musicality of language, admonition, reverence, and exaggeration—depending on the contextual framework—to persuade their audience. Farhād Mīrzā Mo‘tamad al-Dawla, a notable statesman and man of letters during the reign of Nāṣer al-Dīn Shāh Qājār, makes extensive use of rhetorical strategies in many of his writings, particularly in his letters addressed to eminent figures and officials of his time. His Manshaʾāt consists of 47 historical and literary letters composed in both ornate and occasionally plain styles, addressing a variety of themes such as recounting events, administrative reports, grievances, and requests. The writer, depending on the context of the letter and the status and authority of the recipient, employs different rhetorical devices. This study examines the 47 letters using both qualitative and quantitative methods. One of the key findings is that the technique of “intertextual citation of poetry and sacred texts” holds the highest frequency across all contexts—especially in political letters and those addressed to dignitaries—indicating the author’s effort to construct rhetorical authority through intertextuality. Additionally, the frequent use of admonition and indirect warnings in political letters reflects strategies of persuasion embedded within power structures. In contrast, in personal correspondence, strategies such as reverence and self-deprecation are most prevalent, reflecting the role of emotional politeness and face management in interpersonal relations.

کلیدواژه‌ها English

Audience persuasion
rhetorical strategies
Farhād Mīrzā
Qājār era
Manshaʾāt
منابع
قرآن کریم
آرین‌پور، یحیی (1372). از صبا تا نیما. جلد اول. تهران: زوّار.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن‌بن محمد (1391). مقدمۀ ابن خلدون. ترجمۀ محمدپروین گنابادی. تهران: علمی و فرنگی.
ارسطو (1392). خطابه. ترجمۀ اسماعیل سعادت. تهران: هرمس.
ایشانی، طاهره (1402). «شگردهای بلاغی در سوانح‌الافکار (مکاتبات) رشیدی». فصلنامۀ علمی پژوهش زبان و ادبیات فارسی. شمارۀ68. صص 25-66.
پارسا، سیداحمد و سعیدی‌مقدم، محمد (1396). «سبک اقناعی نظامی در بیان مضامین تعلیمی با تکیه بر قصاید». پژوهشنامۀ ادبیات تعلیمی. سال9. شمارۀ 35. صص23-50.
ثواقب، جهانبخش و مظفری، پرستو (1395). «چرایی حکومت فرهادمیرزا معتمدالدوله بر کردستان و پیامدهای آن (1284تا1291ق/1867تا1874م)». فصلنامۀ پژوهش‌های تاریخی. معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه اصفهان. سال 53. دورۀ جدید. سال نهم. صص227-255.
جعفریان، زهرا و اسکویی، نرگس (1400). «سبک‌شناسی انتقادی آثار‌الوزراء». مجلۀ علمی مطالعات زبانی و بلاغی. شماره 22. صص 136-109.
جهانگرد، فرانک (1390). «رویکرد انتقادی؛ مبنای دگردیسی انواع نثر ادبی در عصر قاجار». فصلنامۀ علمی-پژوهشی نقد ادبی. سال4. شمارۀ 15. صص61-86.
حاجی‌آقابابایی، محمدرضا (1401). گونه‌شناسی نثر فارسی در عصر قاجار. تهران: انتشارات مهراندیش.
حافظ، شمس‌الدین محمد (1380). حافظ‌نامه. دوجلد. بهاء‌الدین. چاپ دوازدهم. تهران: علمی و فرهنگی.
حیدری‌نیا، هادی و لاری پورهرات، نوشین و پاک‌سرشت، خدیجه (1396). «سیر تکاملی منشآت در ادبیات فارسی». نهمین همایش ملی پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی.
سعدی‌شیرازی، مصلح‌الدین (1372). بوستان. به تصحیح محمدعلی فروغی. چاپ چهارم. تهران: ققنوس.
شاکر، مینا (1397). «اقناع مخاطب در حدیقۀ سنایی با احتجاج به آیات و احادیث». مجلۀ تاریخ ادبیات. دورۀ 11. شمارۀ 1. 112-83.
شمیسا، سیروس (1394). معانی. تهران: میترا.
عبیدی‌نیا، محمدامیر و عبدالعلی‌پور، شعله (1395). «تأملی در منشآت جامی». یازدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی. دانشگاه گیلان.
غلامرضایی، محمد (1398). سبک‌شناسی تفصیلی نثر فارسی. چاپ اول. تهران: انتشارات سمت.
فتوحی رودمعجنی، محمود (1391). سبک‌شناسی، نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها. چاپ اول. تهران: انتشارات علمی.
فقیه ملک‌مرزبان، نسرین و صابری تبریزی، زهرا (1397). «شیوه‌های اقناع خواننده در نفثه‌المصدور». فصلنامۀ علمی-پژوهشی پژوهش زبان و ادبیات فارسی. شمارۀ 50. صص 49-76.
مجد، امید و غلامی‌شعبانی، شفق (1397). «روش‌های اقناع مخاطب در گلستان سعدی». دوفصلنامۀ زبان و ادبیات فارسی. سال27. شمارۀ28. صص179-193.
معتمدالدوله، فرهادمیرزا (1369). منشآت. به تصحیح غلامرضا طباطبایی. چ اوّل. تهران: علمی.
مؤذنی، علی‌محمّد و احمدی، محمد (1393). «درآمدی بر جایگاه فرایند اقناع در فنّ خطابه و مطالعات ادبی». پژوهشنامۀ نقد ادبی و بلاغت. سال3. شمارۀ2. صص 93-11.
مولوی، جلال‌االدین محمد (1398). مثنوی‌معنوی. تهران: اطلاعات.
میرآزادی، شیوا (1392). «بررسی شیوه‌های اقناع مخاطب و روش‌های استدلال‌آوری در آثار سعدی». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. دانشگاه لرستان. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. استاد راهنما: محمدرضا حسنی جلیلیان.
نواب صفا، اسماعیل (1363). شرح‌حال فرهادمیرزا اعتمادالدوله. تهران: انتشارات زوّار.
 
References
Quran
Abidinia, Mohammadamir & Abdolalipour, Sho’le (2016). “A Reflection on Jami’s Monsha’at.” 11th International Conference on Promotion of Persian Language and Literature. University of Gilan. [in Persian].
Arianpur, Yahya (1993). Az Saba ta Nima, Vol. 1. Tehran: Zowar. [in Persian].
Aristotle. (2013). Rhetoric (Trans. Esmaeil Saadat). Tehran: Hermes Publishing. [in Persian].
Eshani, Tahereh (2023). “Rhetorical Techniques in Savanih al-Afkar (Correspondence of Rashidi).” Journal of Persian Language and Literature Research, No. 68, pp. 25–66. [in Persian].
Faghih Malek-Marzban, Nasrin & Saberi-Tabrizi, Zahra (2018). “Persuasion Techniques in Nafthat al-Masdur.” Persian Language and Literature Research Quarterly, No. 50, pp. 49–76. [in Persian].
Fotouhi Rudmajani, Mahmoud (2012). Stylistics: Theories, Approaches, and Methods. Tehran: Elmi Publications. [in Persian].
Gholamrezaei, Mohammad (2019). Detailed Stylistics of Persian Prose. Tehran: SAMT Publications. [in Persian].
Hafez, Shams al-Din Mohammad (2001). Hafez-Nameh, 2 vols., edited by Baha al-Din. 12th ed. Tehran: Elmi va Farhangi. [in Persian].
Hajji-Aqababaei, Mohammadreza (2022). Typology of Persian Prose in the Qajar Period. Tehran: Mehrandish Publications. [in Persian].
Heydari-Nia, Hadi; Laripour-Herat, Noushin; Paksaresht, Khadijeh (2017). “The Evolution of Monsha’at in Persian Literature.” 9th National Conference on Persian Language and Literature Research. [in Persian].
Ibn Khaldun, Abd al-Rahman ibn Muhammad (2012). Ibn Khaldun. Trans. Mohammad Parvin Gonabadi. Tehran: Elmi va Farhangi. [in Persian].
Jafarian, Zahra & Oskouei, Narges (2021). “Critical Stylistics of Asar al-Vozara.” Journal of Rhetorical and Linguistic Studies, No. 22, pp. 109–136. [in Persian].
Jahangard, Farank (2011). “Critical Approach as the Basis for the Transformation of Literary Prose in the Qajar Era.” Journal of Literary Criticism, Vol. 4, No. 15, pp. 61–86. [in Persian].
Majd, Omid & Gholami-Shabani, Shafagh (2018). “Methods of Audience Persuasion in Golestan of Saadi.” Persian Language and Literature Semiannual, Vol. 27, No. 28, pp. 179–193. [in Persian].
Mirazadi, Shiva (2013). “A Study of Persuasion Techniques and Argumentative Strategies in the Works of Saadi.” MA Thesis. Lorestan University, Faculty of Literature and Humanities. Advisor: Mohammadreza Hassani Jalilian. [in Persian].
Mo’tamedoddoleh, Farhad Mirza (1990). Monsha’at. Ed. Gholamreza Tabatabaei. 1st ed. Tehran: Elmi Publications. [in Persian].
Moezzeni, Ali-Mohammad & Ahmadi, Mohammad (2014). “An Introduction to the Role of Persuasion in Rhetoric and Literary Studies.” Journal of Literary Criticism and Rhetoric, Vol. 3, No. 2, pp. 11–93. [in Persian].
Molavi, Jalal al-Din Mohammad (2019). Masnavi Ma’navi. Tehran: Ettelaat. [in Persian].
Navab Safa, Esmail (1984). Biography of Farhad Mirza Mo’tamedoddoleh. Tehran: Zowar Publications. [in Persian].
Parsa, Seyyed Ahmad & Saeedi-Moghaddam, Mohammad (2017). “Nezami’s Persuasive Style in Didactic Themes (Focusing on Qasidas).” Journal of Didactic Literature Research, Vol. 9, No. 35, pp. 23–50. [in Persian].
Saadi Shirazi, Mosleh al-Din (1993). Bustan. Ed. Mohammad-Ali Foroughi. 4th ed. Tehran: Ghoghnoos. [in Persian].
Savaqeb, Jahanbakhsh & Mozaffari, Parastoo (2016). “Farhad Mirza Mo’tamedoddoleh’s Governance of Kurdistan and Its Consequences (1867–1874).” Historical Research Quarterly, Vol. 53, 9th Year, pp. 227–255. [in Persian].
Shaker, Mina (2018). “Audience Persuasion in Hadiqat al-Haqiqah through Argumentation with Verses and Hadiths.” Journal of Literary History, Vol. 11, No. 1, pp. 83–112. [in Persian].
Shamisa, Siros (2015). Ma’ani (Meanings). Tehran: Mitra Publications. [in Persian].