ادب فارسی

چکیده در اشعار زبان ترکی عثمانی، میزان قابل‌توجهی از واژه‌ها، تعابیر و ساخت‌های دستوری غیرترکی مشاهده می‌شود. مشخصاً زبان‌های عربی و فارسی، جلوۀ بارزی در متون ادبی زبان ترکی عثمانی دارند. این امر از یک سو نتیجۀ تعاملات فرهنگی ادبیات و زبان‌های مختلف و از دیگر سو پیامد الزامات فنی شعر عروضی است. این پژوهش، به تحلیل سه قصیده از تاج‌الدین احمدی، شاعر بزرگ زبان ترکی در سده‌های هشتم و نهم هجری، از این منظر اختصاص یافته است. پرسش‌های محوری پژوهش بدین صورت طراحی شده‌اند که بسامد تکواژهای فارسی در متون منتخب چند درصد است و دلایل گستردگی استفاده از عناصر فارسی در این اشعار چیستند. برای یافتن میزان عناصر فارسی موجود در اشعار مورد مطالعه، پس از ذکر متن هر قصیده، آن را بیت به بیت به فارسی ترجمه و به تکواژهای تشکیل‌دهنده تجزیه نموده‌ایم. هم‌چنین، در مواردی که ریشۀ برخی تکواژها چندان روشن نیست، اطلاعات لازم در این زمینه ذکر شده است. با مشخص کردن تکواژهای فارسی و کل تکواژهای این اشعار، تخمین مناسبی از بسامد عناصر فارسی در این متون به دست داده شده است. این پژوهش، به روش تحلیلی با رهیافت کمّی و آماری انجام پذیرفته است. ترجمۀ اشعار نیز در سطح جمله صورت گرفته است. یافته‌های این پژوهش، میزان تکواژهای فارسی اشعار مورد بررسی را حدود 29 درصد تخمین می‌زنند.

چکیده تحلیل گفتمان انتقادی روشی است که زبان را به عنوان یک عمل اجتماعی بررسی می‌کند و معتقد است زبان آینۀ شفافی نیست که حقایق را آشکار سازد، بلکه همچون شیشۀ ماتی است که حقایق را تحریف می‌کند. الگوی کارگزاران اجتماعی ون‌لیوون که یکی از روش‌های تحلیل گفتمان انتقادی است، در بررسی زبان بر مؤلفه‌های جامعه‌شناختی-معنایی تمرکز دارد و تلاش می‌کند با بررسی و تحلیل ساختارهای گفتمان‌مدار، چهرۀ کارگزاران اجتماعی در متن را بازنمایی کند. ادبیات عصر مشروطه یک زمینۀ غنی برای کاربرد الگوی کارگزاران اجتماعی ون‌لیوون است. سخن گفتن از سیاست و اجتماع و موضع‌گیری نسبت به رخدادهای سیاسی-اجتماعی از شاخصه‌های مهم و اصلی شعر مشروطه محسوب می‌شوند. میرزادۀ عشقی از جمله شاعران برجستۀ این دوره است که گستردگی کاربرد مسائل سیاسی-اجتماعی در اشعارش مشهود است. در این پژوهش به بررسی و تحلیل مؤلفه‌های نام‌دهی و طبقه‌بندی در اشعار سیاسی-اجتماعی میرزادۀ عشقی براساس الگوی کارگزاران اجتماعی ون‌لیوون پرداخته شده است تا بازنمایی تصویر شخصیت‌های سیاسی-اجتماعی دورۀ مشروطه در اشعار این شاعر بررسی گردد. برای نیل به این هدف ابتدا اشعار گفتمان‌مدار استخراج و براساس الگوی مورد نظر، بررسی و تحلیل گردید. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد میرزادۀ عشقی در بازنمایی کارگزاران اجتماعی بیشتر به پوشیده‌گویی تمایل بیشتری دارد و ارزش‌گذاری منفی بیشترین بسامد را در اشعار او داراست اما با انتقاد از ارکان اصلی قدرت چون وکیلان و وزیران به صراحت کلام خود افزوده است.

چکیده پژوهش حاضر به کاوش در شعرشناسی بلاغت در مثنوی می‌پردازد و به تحلیل ابعاد هنری، روان‌شناختی، ساختاری و تعلیمی- عرفانی گفتار مولوی اختصاص دارد. هدف این مقاله، تبیین ویژگی‌های سبک‌شناختی متمایز ناشی از امتزاج فرم و محتوا در کلام عرفانی اوست. مثنوی به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین شاهکارهای ادبیات عرفانی جهان شناخته می‌شود.روش تحقیق بر یک چارچوب توصیفی-تحلیلی استوار است و ساختار بلاغی مثنوی را در سه سطح زبان، ادبیات و کاربردشناسی (پراگماتیسم) بررسی می‌کند.یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که مولانا با بهره‌گیری از بلاغت سطح بالا، گفتار عرفانی را از انحصار مفهوم‌سازی‌های انتزاعی صرف فراتر می‌برد و در عوض، از تمثیل‌ها و تصاویر عینی، تأثیرگذار و سهل‌الوصول برای بیان مفاهیم بهره می‌گیرد. افزون بر این، کارکردهای هنری بلاغت در مثنوی، که شامل خلق ابهام هنری، ارتقای موسیقی کلام، جذب مخاطب و برانگیختن عواطف است، به ادراک عمیق و ایجاد پیوند عاطفی (ارادت) از طریق گفتار منجر می‌شود.در بعد تعلیمی-عرفانی، گفتار بلاغی مثنوی صرفاً به مثابه یک تکنیک هنری عمل نمی‌کند؛ بلکه ابزاری برای «کشف و افشای حقیقت» و وسیله‌ای برای هدایت و تزکیه‌ی روح است. از طریق ادغام عناصر بلاغی با آموزه‌های عرفانی اسلامی، مولانا زمینه را برای خلق گفتاری چندلایه و ارائه یک راهبرد عرفانی جامع در مسیر درک معنوی فراهم می‌آورد.


بوطیقا، بلاغت، مثنوی معنوی، مولانا، ساختار هنری، تعلیم عرفانی، صور خیال.

چکیده سنایی غزنوی از جمله ارکان شعر و ادب فارسی به شمار می‌رود که با وجود انتشار سه چاپ مختلف از دیوان او، هنوز هم جامعۀ ادبی از دسترسی به چاپی منقح از سروده‌هایش محروم مانده است. از طرف دیگر، شروح نگاشته‌شده بر اشعار او نیز نتوانسته است گره مفهومیِ برخی از ابیات را باز کند؛ بر همین اساس، در دورۀ معاصر پژوهش‌های دانشگاهی زیادی بر روی دیوان او انجام گرفته است و مجال انجام پژوهش‌های دیگر نیز بسیار فراخ می‌نماید. در این پژوهش، به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی به بررسی چهار بیت از یک ترکیب‌بند او پرداخته‌ و با نقد و بررسی گزارش‌ها و شروح انجام‌گرفته، گزارش درست و مفهوم صحیح‌ آن‌ها را به دست داده‌ایم. نتایج پژوهش حاکی از آن است که گزارش نادرست ابیات، تحلیل و توضیح ناقص یا نادرست آن‌ها و نیز فاصله‌گرفتن از زمان شاعر و مهجورشدن یا تغییرِ نام یافتنِ برخی از واژگان و اصطلاحات، در دیریابی مفهوم این ابیات نقشِ برجسته‌تری دارند. از یک نگاه کلی نیز می‌توان این نکته را متذکر شد که کار نهایی در خصوص تصحیح دیوان سنایی غزنوی هنوز انجام نگرفته است. شگفت این‌که هنوز هم چاپ نخست از این دیوان، اعتبار و ارزش بیشتری نسبت به دو چاپ دیگر دارد.

چکیده ناصرخسرو قبادیانی (۳۹۴–۴۸۱ ه‍.ق) از داعیان مذهب اسماعیلیه و از حکیمان و شاعران بزرگ ایرانی است. تسلط کم‌نظیر او در حوزه‌های علوم زمانه خود همچون فلسفه، کلام، حدیث، حساب، طب و موسیقی و نجوم از او حکیمی ذوالفنون ساخته بود. لکن مهمتر از این علوم، وی را در کنار رودکی و حافظ یکی از سه شاعر بزرگ ایرانی می‌دانند که کل قرآن را از بر داشته است. این ویژگی به ناصرخسرو این فرصت عظیم را می‌بخشیده که در آثار خود از قرآن بهره بسیار جوید و البته بنا به منش حاکم بر اسماعیلیه که تأویل را طریق گشایش رازهای قرآن می‌دانستند این امکان را مهیا می‌ساخته که به ادراکات، یافته‌ها و مهمتر استنباطات خود وجه رازگشایی یا تأویلی بدهد.
این مقاله شرح تأثیرپذیری ناصرخسرو از حکمایی همچون اخوان‌الصفا در حوزه تأویل و سپس کاربرد عمیق آن در آثاری چون جامع‌الحکمتین، گشایش و رهایش، خوان‌الاخوان و وجه دین است. این آثار را مورد تحقیق و تأمل قرار داده‌ایم تا منظر خاص ناصرخسرو در تأویل را نه صرفاً در رمزگشایی آیات قرآن بلکه روایات معصومین علیهم‌السلام و حتی رأی و نظر فلاسفه‌ای چون ارسطو دریابیم. امری که نشان داده در آن تبحری خاص دارد. این تحقیق با رویکردی تحلیلی تفسیری نشان می‌دهد کاری که اخوان‌الصفا و اسماعیلیه در تمدن اسلامی آغاز و کسانی چون ناصر خسرو نهادینه کردند، بی‌شک در گسترش افق‌های عقلانیت و اندیشگی بر بنیاد تأویل بسیار مؤثر بود.
کلیدواژه‌ها: ناصرخسرو، تأویل، تنزیل، اسماعیلیه.

چکیده در دیوان حافظ،غربت به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین تجربه‌های انسانی، حضوری پررنگ، چندلایه و پیچیده دارد.
چنین به نظر می رسد، مفهوم غربت در دیوان حافظ، فراتر از یک بن مایه ادبی یا عاطفی صرف، هسته مرکزی تکوین شخصیت رندانه را شکل میدهد. بااین‌حال، این مفهوم در پژوهش‌های پیشین اغلب به‌صورت پراکنده، تقلیل‌یافته یا ذیل مفاهیم دیگری چون عشق، رنج یا عرفان بررسی‌شده و کمتر به‌عنوان مقوله‌ای مستقل و نظام‌مند مورد واکاوی قرار گرفته است. مسئله اصلی این پژوهش، گذار از رویکردهای کلیشه ای است که غربت را صرفا در ذیل مفاهیمی چون هجران یا نوستالژی عرفانی تقلیل داده اند. این مقاله با اتخاذ رویکردی پدیدارشناختی، درصدد است تا تطور ساختاری غربت را در سه ساحت متمایز (عاطفی، اجتماعی و وجودی) طبقه بندی نماید. فرضیه بنیادین تحقیق بر این اصل استوار است که غربت در اندیشه حافظ، نه یک انزوای بیمارگونه، بلکه به عنوان محرکی دیالکتیکی در مسیر تفرد است. یافته های پژوهش که با روش توصیفی-تحلیلی و بر مبنای ژرف ساخت نظام استعاری حافظ استخراج شده، نشان میدهد که حافظ با بازتعریف غربت به مثابه آگاهی برتر، از انفراد ناشی از رنج، به سمت فردیت وحدت یافته حرکت میکند. دستاورد این مطالعه، ارائه مدلی نوین از طبقه بندی کارکردهای وجودی غربت است که نشان میدهد این مفهوم، ستون اصلی منظومه فکری حافظ در رویارویی با بحران های هستی شناختی محسوب میشود.

چکیده در تجزیه و تحلیل گفتمانی و متنی رباعیات عطار، به‌منظور دستیابی به ساخت کلان رباعیاتش (چارچوب فکری و محتوایی آن)، نخست رباعیات وی به دو دستة کلی رباعیات «متمکن» و «مغلوب» تقسیم گردیده و سپس سازه‌ها و زیرسازه‌های هر دسته تعیین شده است. از لحاظ سازه‌های به‌کار رفته، تمام رباعیات به سه دسته تک‌سازه‌ای، دوسازه‌ای و سه‌سازه‌ای تقسیم می‌شوند. در هر دو دسته، سازه‌های توصیف، توصیه، تعلیل و نیز زیرسازه‌های تمنّا و آرزو، تأسّف و دریغ و تعجّب به چشم می‌خورد. مهم‌ترین سازه در هر دو دسته توصیف است که باتوجه به موضوع هر باب تنوع و گوناگونی خاص خودش را دارد. سازۀ توصیف شامل: توصیف احوال خود، خدا، انسان و جهان است. آن‌چه موجب تمایز این رباعیات از یکدیگر می‌شود، توصیف احوال خود شاعر است که در رباعیات مغلوب معمولاً مبتنی بر کشف و شهود؛ و در رباعیات متمکن مبتنی بر شریعت و سنّت‌های رایج ادبی و عرفانی است. وضوح و روشنی معنا مهم‌ترین مختصة رباعیات متمکن است و چندمعنایی، ابهام، تناقض و گرایش به قطب استعاری زبان مهم‌ترین مختصۀ رباعیات مغلوب عطار به‌شمار می‌آید. با این‌که رباعیات تقریباً حکم غزل‌های شاعر را دارد، اما چندان نشانی از داستان شیخ صنعان و حلاج که در دیگر آثار خویش مخصوصاً در غزلیاتش به آن‌ها پرداخته، دیده نمی‌شود و فقط در چند رباعی با موضوع قلندریات اشارات دوری به داستان شیخ صنعان می‌توان دید. این رباعیات به دلیل این‌که جهت-گیری کلام غالباً به سوی گوینده است، از نوع عاطفی و غنایی به‌شمار می‌آید.

چکیده صادق هدایت به عنوان نویسنده‌ای پیشرو در گستر? ادبیات داستانی معاصر، در خلق آثار خود همواره از بن‌مایه‌های روانکاوانه بهره برده است. در میان آثار او، بوف کور بیش از سایر آثارش از مباحث روانکاوی تأثیر پذیرفته است؛ به‌گونه‌ای که می‌توان آن را رمانواره‌ای روانکاوانه نامید. البته آنچه در تحلیل این داستان بیش از هر عاملی مهم است، عملکردهای «راوی» داستان و تباین شخصیت او با چهر? خود هدایت است.
راوی به عنوان محور اصلی رویداد داستان، فردی است که باید ساختار روان وی دقیقاً شناخته شود تا بتوان دربار? نحو? روایت او به‌درستی قضاوت کرد. از آنجا که روان راوی دچار تناقضات و ناسازگاری‌های فراوانی است، به نظر می‌رسد ممیزه‌هایی که ساختار شخصیت او را به وجود می‌آورد، برساخته از تابوهای روانی چندگانه‌ای است که خط مشی‌ فکری وی را پدید می‌آورد.
در این پژوهش علاوه بر روانکاوی شخصیت راوی، تابوهای روح وی و دلایل شکل‌گیری آن را به صورت تحلیلی بررسی کرده‌ایم، تا دریابیم اساساً چه عواملی موجب شکل‌گیری شخصیت «راوی» با این ویژگی‌ها شده است؛ از این رو به نظر می-رسد اصلی‌ترین تابوی داستان که از لحاظ ابعاد اجتماعی و روانی حائز اهمیت است،‌ »زن» می‌باشد که ساختارهای روانی خاص راوی در مراحل مختلف رشد فکری وی، سه کاراکتر زن داستان را در قالب سه تابوی مجزا بازتاب می‌دهد.

چکیده عنوان اثر، نامی است که از سوی پدید‌آورنده یا ناقد اثر بدان داده می‌شود. اهمیت عنوان، تنها از آن روی نیست که اثر را شناسنامه‌دار و از سایر عنوان‌ها  متمایز می‌کند، بلکه می‌تواند دال بر کیفیّت و اهمیت اثر از نظر بافت و ساخت نیز باشد. عنوان، نخستین نشانه‌ای است که خواننده با آن مواجه می‌شود و از آنجا که بین عنوان و متن، ارتباط معناداری (بین ساختار و مفهوم) وجود دارد، خواننده از آن می‌تواند به محتوا و دیگر امکانات رسانه‌ای متن احاطه یابد. بررسی عنوان سروده‌های اخوان ثالث، خواه نام کلی اثر و خواه نام‌گذاری سروده‌ها، یکی دیگر از ابزارهایی است که می­توان برای فهم و خوانش سروده‌های وی به­کاربرد. بدین­روی، باتوجه­به عنوان هم می‌توان به محتوای سروده‌ها پی‌برد و هم سیر فکری و روحی شاعر را تا اندازه‌ای بررسی کرد. برای این کار از شیوة تحلیل محتوا استفاده شد که یکی از روش­تحقیق‌های مطرح در حوزة علوم انسانی است. همچنین از آمارگیری به­منظور تدارک سند برای ایجاد طبقه‌بندی‌ها بهره گرفته شده است.

چکیده یکی از موضوعات نقد بوم‌گرا (Ecocriticism) که به رابط? ادبیات و محیط زیست می‌پردازد، بررسی نحو? نگرش انسان به طبیعت در آثار ادبی است که می‌تواند از عوامل مختلفی چون جنسیت، زمان، فرهنگ، اندیشه تأثیر پذیرفته باشد. اشعار فارسی در طول تاریخ ادبیات، تنوع رابط? انسان و طبیعت را در خود متجلی ساخته است. در این مقاله با بررسی اشعار توصیفی در ادب فارسی، پنج نوع نگرش کلی را به طبیعت معرفی نمودیم و تأثیر دو عامل زمان و اندیش? شاعر را بر چگونگی ارتباط او با طبیعت و نحوة توصیف او بیان داشتیم. در یک نگاه کلی درمی‌یابیم که بخشی از توصیف طبیعت در شعر شاعران به مثابة توصیف غیر طبیعت است و تنها نمونه‌های اندکی در شعر فارسی می‌توان یافت که توصیفی ابژکتیو از طبیعت ارائه شده است. در پایان لزوم رویکردی نو و بوم‌گرایانه به طبیعت را که متناسب با نیاز جوامع متمدن امروزی است، متذکر شدیم. با این نگرش تغییراتی در توصیف طبیعت در شعر، شاهد خواهیم بود که در آن همة پدیده های طبیعت صرف نظر از انتخاب انسان، زیبا و ارزشمندند. این رویکرد می‌تواند در بهبود رابط? انسان و محیط زیست او تأثیرگذار باشد.

چکیده قرن شش و هفت هجری، از دوره‌های بسیار درخشان زبان و ادبیّات فارسی، به‌ویژه در حوزۀ شعر عرفانی است که ظهور و تکامل و اوج آن به دست سه تن از شاعران بزرگ عارف ایرانی ـ اسلامی (سنایی، عطّار، مولوی) رقم می‌خورد. درک و احساس نزدیک به هم در این سه تن دربارۀ خدا و جهان و... منظومۀ فکری واحدی را تشکیل می‌دهد تا جایی که درک و فهم آثار هر یک از این سه فرد، منوط به فهم آثار دیگری است با رنگ و تشخّص ویژۀ هر یک از این سه تن. در مقالۀ حاضر، با تکیه بر مثنوی مولانا و حدیقه‌ی سنایی، در حدّ گنجایش مقاله، به نمونه‌هایی از پیوستگی‌ها و اقتباس‌های مولانا از اندیشه و آثار و تمثیل‌های سنایی در حدیقه اشاره شده است. مولوی نه‌تنها در اندیشه، بلکه در شیوۀ بیان مطلب نیز در بسیاری موارد از سنایی الهام گرفته است. در این باره هم تقدّم فضل از سنایی و تعالی از مولوی است. مولوی، دقایق و غوامض و رموز سلوک عرفانی را با زبان مردم‌پسند و بسیار اقناعی بیان می‌کند و زبان سنایی در حدیقه فارغ از فخامت ادبی، ویژگی‌های خاصّ خود را دارد.

چکیده زبان، نظامی از روابط متداخل است؛ به­گونه‌ای که مفهوم یک جزء، جز در سایة ارتباط با اجزاء و عناصر دیگر دریافت نمی‌شود. ارتباط بین ساخت‌ها و سازه‌های زبانی بر دو گونه است: رابطة لفظی و رابطة معنایی که هر دو پیوندی عمیق و ناگسستنی با یکدیگر دارند؛ چراکه لفظ در خدمت معنی و وسیله‌ای برای بیان آن است. باتوجه­به اهمیت رابطة معنایی در جمله‌های مرکب، به­ویژه جمله‌های شرطی، پژوهش حاضر بر آن است تا با مداقه در ساخت زبانی جمله‌های شرطیِ زبان فارسی و با تکیه بر روش وصفی ـ تحلیلی، ساخت معنایی این جملات و عوامل مؤثر در افادة معنی شرط را تحلیل و با تأمل در نمونه‌های برگرفته از متون ادب فارسی، نوع ارتباط معنایی دو جمله‌وارة پایه و پیرو شرطی را که موردکم­توجهی دستورپژوهان زبان فارسی قرارگرفته است، بررسی کند. مهم‌ترین دستاوردهای این نوشتار بیانگر آن است که در جملات شرطی رابطة تلازمی، اساس ارتباط معنایی دو جمله‌وارة پایه و پیرو به­شمارمی‌رود و این رابطة معنوی، خود به دو گونة تلازمی سببی و تلازمی غیرسببی تقسیم می‌شود.  

چکیده در این پژوهش، به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی، جنبه‌های خاصّ واژگان و توسّعاً زبان سهراب سپهری کاویده شده است؛ از جمله بررسی واژگان از دیدگاه نوع و ساختمان با تأکید بر نوآوری و ابداع، انحراف صفت مانند سکوت سبز چمنزار، بررسی واژگان آرکائیک، واژه‌گردانی یا تغییر طبقۀ دستوری واژه شامل صفت‌گردانی مانند سیاهِ پردۀ توری و اسم‌گردانی‌ مانند سرپنجه‌های سیم و قیدگردانی مانند با بدنی از همیشه‌های جراحت، بررسی ترکیب‌های ابداعی وصفی و اضافی. در این پژوهش نشان داده می‌شود که سپهری در زمینۀ واژه‌سازی و در نهایت غنی‌سازی زبان، سهم درخور توجّهی دارد.
 
 

چکیده واژۀ «دور» در عروض قدیم به کار رفته، اما دربارة اوزان دوری بحث نشده است. در عروض جدید، اصطلاح «اوزان دوری» به گروهی از اوزان متناوب­الارکان اطلاق می­شود که قرارگرفتن هجای کشیده به جای هجای بلند در انتهای نیم­مصراع، خللی در وزن آن ایجاد نمی­کند و شاعر مجاز است در نیم­مصراع این اوزان، همانند پایان مصراع، از هجای کشیده به جای هجای بلند استفاده کند. تعریف وزن دوری، شرایط و ویژگی­های آن همواره محل اختلاف صاحب­نظران علم عروض بوده است. در این مقاله ضمن بررسی اصطلاح دور در موسیقی و عروض قدیم و تبیین شرایط اوزان دوری، تحلیلی انتقادی از ویژگی­های اوزان دوری و تفاوت آن با دیگر اوزان متناوب­الارکان ارایه می­شود. در ادامه ضمن تعریف دو مشخصۀ «دورة تناوب» و «مدت سکوت در نیم­مصراع» برای اوزان شعر فارسی، منشاء اختیار شاعری در اوزان دوری بررسی و دربارة وجه تمایز اوزان دوری و غیردوری بر اساس این دو مشخصه بحث می­شود.