ادب فارسی

چکیده سرزمین ما ایران، در طولِ تاریخ فراز و نشیب‌های فراوانی را پشتِ سر گذاشته است که از آن میان می‌توان یورشِ تیمور و تشکیل حکومت تیموریان را نام برد. حکومتی که سیطره آن بیش از یک سده به طول انجامید و تحولات گستردۀ اجتماعی، فرهنگی، زبانی و ادبی را در پی داشت. از پیامدهای زبانی و ادبی این دوره می‌توان رواج تاریخ‌نویسی و تحولات زبانی و سبکی در متون تاریخیِ این دوره نام برد. نگارنده در این جستار کوشیده است چگونگی و علل آن دگرگونی‌ها و نیز ویژگی‌های زبانی و سبک‌شناختی متون تاریخی این دوره را تحلیل و بررسی کند.

سرزمین ما ایران، در طولِ تاریخ فراز و نشیب‌های فراوانی را پشتِ سر گذاشته است که از آن میان می‌توان یورشِ تیمور و تشکیل حکومت تیموریان را نام برد. حکومتی که سیطره آن بیش از یک سده به طول انجامید و تحولات گستردۀ اجتماعی، فرهنگی، زبانی و ادبی را در پی داشت. از پیامدهای زبانی و ادبی این دوره می‌توان رواج تاریخ‌نویسی و تحولات زبانی و سبکی در متون تاریخیِ این دوره نام برد. نگارنده در این جستار کوشیده است چگونگی و علل آن دگرگونی‌ها و نیز ویژگی‌های زبانی و سبک‌شناختی متون تاریخی این دوره را تحلیل و بررسی کند.

چکیده شاطر عباس صبوحی، شاعر عصر ناصری است که دیوان‌های منتشرشده به نام او را علاقه‌مندان وی پس از وفاتش فراهم آورده‌اند و این کار، ضمن حفظ برخی اشعار او، بعضی اشعار شاعران دیگر را اشتباهاً در دیوان وی قرار داده است. بااین‌حال، امروزه 8 غزل و 2 شعر ناتمام قطعی از شاطر عباس می‌شناسیم که می‌توانند به سبک‌شناسی دقیق‌تر بازمانده‌های شعر وی یاری برسانند. مقاله حاضر به روش توصیفی- تحلیلی، با استفاده از سبک‌شناسی لایه‌ای، انتساب‌شناسی شعرهای محتمل‌ صبوحی را در مقایسه با شعرهای قطعی این شاعر بر عهده دارد. تحلیل کمّی، با تکیه بر حساب احتمالات، افزون بر این که راهنمای شناخت ویژگی‌های سبکی شعرهای قطعی صبوحی است، به ارائه جدول بسامد کاربرد این ویژگی‌ها در شعرهای محتمل‌ شاعر می‌انجامد تا از این طریق میزان احتمال صحت و سقم انتساب این اشعار به دست آید. این مقاله، سرانجام، بر پایه آمار کاربرد ویژگی‌های برجسته‌تر سبکی، ضمن دو دسته شعرهای او در ده لایه آوایی، واژگانی، صرفی، نحوی، بلاغی- لفظی، بلاغی- معنوی، وزنی، قافیه‌ای، موضوعی و مضمونی، نتیجه گرفته است که از 35 غزل، 1 مخمس، 1 قطعه، 10 رباعی، 13 شعر ناتمام و 1 ترانه عامیانه و جمعاً 61 شعر محتمل‌‌ صبوحی، تنها 16 غزل و 1 مخمس و 4 رباعی و 1 قطعه و 8 شعر ناتمام و جمعاً 30 شعر، احتمال بیشتری برای صحت انتسابشان به این شاعر دارند.

چکیده صحت و سُقمِ بعضی از محتویاتِ متونِ عرفانی، به‌ویژه کتاب‌هایی که با تمرکز بیشتری به احوال و گفته‌های صوفیان پرداخته‌اند، همواره محلِ بحث و گفتگو بوده است. بحث‌ها و انتقادها آن‌گاه افزونی می‌گیرد که قرار باشد از روایاتِ چنین کتاب‌هایی در تدوینِ جزئیات و حقایقِ تاریخی بهره ببرند. یکی از این کتاب‌ها تذکرة‌الاولیای عطار است که هرچند از نخستین نامه‌هایی است که در زبانِ فارسی به گفته‌ها و حکایت‌های صوفیان پرداخته است و نثری کم‌نظیر دارد، امّا نمی‌توان به گزاره‌های آن به صورتِ مطلق اعتماد کرد. در این جستار، پس از مقدمه‌ای دربارۀ تذکرة‌الاولیاء، به دلایلِ بروزِ خطاهای تاریخی در کتاب‌های تذکره و مقامات پرداخته می‌شود و سپس نُه مورد از گزاره‌های این کتاب از منظرِ تاریخی، بررسی و نقد خواهد شد. مخاطب درمی‌یابد که ماجرای امام صادق در مجلسِ منصور دوانیقی متأثّر از تفسیرِ داستان معجزۀ حضرت موسی با ساحران است که در تفسیر بیضاوی آمده است. ابوحازم مدنی با ابوهریره مصاحبتی نداشته است و به سختی می‌توان او را از بزرگانِ «تابعین» به حساب آورد. عبداللّه مبارک پیش از فُضیل عیاض وفات یافته است و ممکن نیست که در رثای مرگِ فضیل عیاض مطلبی گفته باشد. شاگردی بایزید بسطامی نزدِ امام صادق بار دیگر بررسی و رد شد.امام شافعی هیچگاه شاگرد مالک دینار نبوده است. امام شافعی مقدمِّ بر احمد حنبل بوده است و ممکن نیست که احمدِ حنبل در کهن‌سالی به نزدِ شافعی جوان رفته باشد. همچنین امکان ندارد که عبداللّه مبارک به زیارت شخصِ احمد حنبل رفته باشد. هیچ یک از خلیفه‌های وقت با نفرین سفیانِ...

چکیده ناصرخسرو مکرّر به دانش خود از فلسفه و حکمت بالیده است و به همین دلیل، پایه و مایۀ خود را برتر از شاعران و دبیران هم‌عصر خود دانسته است. با این حال، چهرۀ او در مقام یک متفکّر، همواره زیر سایۀ بلند شاعریِ او قرار داشته است. از این گذشته، به‌سببِ موقعیت تاریخی وی و نیز زبان فارسی آثارش، به اندیشه‌های فلسفی و آراء کلامی او کمتر از آراء و افکار داعیان عربی‌نویس پیش از او توجّه شده است. در این مقاله کوشیده‌ایم چهرۀ حکیمانۀ او را از سایه درآوریم و با مقایسۀ سخنان او در مبحث جوهر و عرض در آثار منثورش، به‌ویژه زاد المسافر، با آنچه در دانشنامۀ علائی ابن سینا در این زمینه آمده است، نشان بدهیم که چگونه از میراث حکمت مشّاء در پروردن آراء کلامی خود بهره برده است و از این مبحث فلسفی چگونه در الهیّات تنزیهی و سلبی اسماعیلی استفاده کرده است. همچنین نشان داده‌ایم که یکی از علل مخالفت اسماعیلیان با فیلسوفان را باید در همین مبحث فلسفی جست. ضمناً بازتاب برخی از این عقاید او را در اشعارش نشان داده‌ایم تا بر این واقعیت تأکید کرده باشیم که حکمت او از شعرش جدا نیست و فهم نظم او بی مدد نثر او میسّر نه.

چکیده رودکی سمرقندی، استاد شاعران و پدر شعر فارسی، از قله های زبان و ادب ایران فرهنگی است که سروده های اندکش در سدۀ اخیر، مورد توجّه محققّان قرار گرفته و اهمیّت این موضوع به کنکاش در سروده های نخستین و واکاوی در چگونگی شکل گیری اشعار فارسی دری، مرتبط است. از طرفی، فارسی زبانان در ایران، تاجیکستان، افغانستان و دیگر کشورها برای رودکی و سروده های وی، جایگاه ویژه ای در میان سرایندگان فارسی زبان قائل هستند؛ بنابراین بیان هر نکتۀ مختصر یا مفصّل دربارۀ سروده های به جا مانده از رودکی، بسیار مغتنم و بی گمان، یافتن نکات تازه در سروده هایش، نیازمند تأمّل و واکاوی منابعِ مستند و متقدّم است. یکی از این منابع مهم، فرهنگ های لغت هستتند و در میان آن ها، ضبط ابیات رودکی در فرهنگ لغت حلیمی(بحر الغرائب) به دلیل استفادۀ مؤلّف از منابع معتبر قبل از خود، نظیر لغت فُرس و صحاح الفُرس، کارآمد و مؤثّر است که این مهم، تا حدودی مورد توجّه مصحّحان دقیق و دانشمند دیوان رودکی نبوده است. به همین سبب، نگارندگان در این جستار، پس از بررسی همۀ ابیات منسوب به رودکی در فرهنگ حلیمی، سه بیت مهم از 120 بیت موجود در آن را برگزیده اند که دارای ضبط یا ضبط هایی منحصر به فرد و قابل توجّه هستند. سپس به ارزیابی این ابیات پرداخته و نشان داده اند که این ضبط ها به چه دلایلی اصیل یا قابل توجّهند و بر ضبط های مصحّحان، ترجیح دارند.

چکیده این پژوهش به بررسی نقش تشبیه و تمثیل در تبیین مفهوم پیچیده وحدت وجود در منظومه عرفانی منطق الطّیر عطّار می‌پردازد. با توجّه به انتزاعی بودن مفاهیم عرفانی، عطّار با بهره‌گیری هوشمندانه از ابزارهای بلاغی، به ویژه تشبیه و تمثیل، توانسته این مفاهیم را به شیوه‌ای ملموس و تأثیرگذار ارائه دهد. هدف اصلی این تحقیق، تحلیل کارکرد این شگردهای ادبی در انتقال مفهوم وحدت وجود و بررسی نقاط قوّت و محدودیت‌های آن‌هاست. روش تحقیق به صورت توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر مبانی عرفان اسلامی و نظریات بلاغی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد عطّار با تمثیل‌های متنوّعی مانند «سیمرغ و سایه»، «موم و اشکال آن»، و «تخته منجّم»، ابعاد مختلف وحدت وجود را تبیین کرده است. این تمثیل‌ها و تشبیه‌ها از سویی به درک بهتر مفاهیم کمک می‌کنند (وجه مقرّب) و از سوی دیگر به دلیل محدودیت‌های ذاتی، که هیچ تشبیه و تمثیلی از آن خالی نیست، ممکن است به برداشت‌های نادرست بینجامد (وجه مبعّد). این پژوهش نشان می‌دهد که عطّار با ترکیب هنرمندانه تشبیه‌ها و مبانی عرفانی، سازوکاری مؤثر برای انتقال مفاهیم انتزاعی ایجاد کرده است. با این حال، برای درک عمیق‌تر وحدت وجود، بررسی تطبیقی این تمثیل‌ها با آثار دیگر عرفا و تحلیل تأثیر آن‌ها بر مفاهیم فلسفی پیشنهاد می‌شود.

چکیده چکیده

گمانه‌زن، داستانی است که قوانین جهانش با دنیای واقعی تفاوت دارد؛پادآرمانشهر،آخرالزمان و پساآخرالزمان زیرشاخه‌های این ژانر هستند.این مقاله، با بررسی مشخصه های کاج‌زدگی و باران‌زاد از ضحی کاظمی و مه‌آلود از الیستا آقایی ،علاوه بر بررسی و تصویر نظام های حاکم بر جوامع این داستان ها به بیان شباهت‌ها و تفاوت‌هایشان می پردازد .

نتایج پژوهش نشان می‌دهد که ویژگی‌های این ژانر در چهار شاخۀ اصلی قرار می‌گیرند: مشخصه‌های حکومتی، بشری، اجتماعی و اقلیمی. کاج‌زدگی در بسامد مشخصه‌های حکومتی نظیر استبداد، تدابیر امنیتی، اتهام و اشد مجازات و مشخصه‌های بشری؛ مانند، عدم هویت و ماشین‌انگاری بشر،پیشتاز است؛در حالی که باران‌زاد کمترین بسامد را دارد. هر سه اثر در شخصیت‌پردازی، همزادپنداری و نمایش بشر اندیشمند و انتقام‌جو که خواهان عشق و زندگی است، مشترک هستند.

در مشخصه‌های اجتماعی، هر سه اثر پیامد یک فاجعۀ انسانی یا طبیعی هستند و در نظام طبقاتی، بیم و امید،هرج و مرج،خیانت و موجودات عجیب مشترکند.کاج‌زدگی،برخلاف دیگر آثار، فاقد دین و رهبر است و نظامی گری در آن مختص حکمران است؛بسامد این مشخصه در مه آلود، بالاترین و در باران زاد پایین ترین است.شرایط اقلیمی هر سه داستان ،در ناکجاآبادی در آینده رخ می‌دهد؛یعنی ،مه‌آلود در سیاره‌ای دور و دو اثر دیگر روی زمین است.

چکیده عطار در منطق‌الطیر به تشریحِ هفت وادی سلوک پرداخته است. چهارمین وادی از این هفت ‌مرحله استغنا نام دارد که در آن رب نیاز و اعتنایی به سالک ندارد و بودن و نابودنِ او برایش تفاوتی نمی‌کند. پیش از آنکه عطار این وادی را در منطق‌الطیر شرح دهد، در الهی‌نامه مفهومِ کلّی آن را بی هیچ اصطلاحِ ویژه‌ای در سخن از داستانِ ایوب به بحث نهاده است. از میانِ مباحثِ فلسفی در جهان اسلام، مسألۀ علم خدا به جزئیات و به ویژه برداشتِ غزالی از آن، یادآورِ وادیِ استغنا است و احتمالاً عطار در منطق‌الطیر مایۀ اصلیِ خود را برای تبیینِ استغنا از تهافت‌الفلاسفۀ غزالی گرفته است. مجموعۀ این مباحث به یک باورِ کهن شبیه است که بر پایۀ آن نه تنها انسان، بلکه زمین نیز در مجموعۀ کاینات از بس ناچیز است که چرخ به آن توجّه و اساساً از بود و نبودِ آن آگاهی ندارد. این مسأله در اسرارنامۀ عطار نیز مطرح شده و پیش از آن در حدیقۀ سنایی آمده است. ظاهراً سنایی نیز آن را از شاهنامه گرفته است که باور به بی‌خبری اژدهای چرخ در این کتاب نمودهایی چند دارد و اصلِ آن بازمانده‌ای از باورهای زروانی است. این مقاله تلاشی است برای یافتنِ پیشینۀ وادی استغنا که ما را نخست به یک بحث فلسفی و سرانجام به یک باورِ زروانی در شاهنامه می‌رساند.