تحلیل نمادشناسی و عناصر مارکسیستی در رمان مدیر مدرسۀ جلال آل ‌احمد

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

10.22059/jpl.2022.332866.1977

چکیده

مدیر مدرسه، اثر جلال آل احمد، یکی از رمان‌­های مشهور معاصر است که در آن  برخلاف آنچه که بارت گفته است، مؤلّف داستان، نه‌تنها «مُرده» نیست، که «زنده»­تر از هر اثر رئال دیگری به تبیین و گذشته از آن، به تبلیغ تفکّر مرامی خویش، پیوسته اهتمام می­‌ورزد. بررسی مارکسیستی این رمان، که در آن نویسنده با گذرِ هنری از تعابیری همچون «جامعۀ طبقاتی»، «زیربنا/ روبنا»، «آگاهی طبقاتی» و در نهایت «انقلاب»، خواننده را متقاعد می­‌سازد که با مانیفستی از روشنفکران مارکسیست مواجه است که او را مُلزم می­‌دارد که موضع خویش را در قبال این متن ایدئولوژیک، دقیق­تر صف‌­بندی کند. در این مقاله با استفاده از نگاه نظریه‌­پردازان مرتبط، سعی شده است با ترسیم خطوط کلّی اندیشۀ آل احمد، تحلیلی از این داستان ارائه شود که در کنار وجاهت ماندگار ادبی این اثر، جوانب حزبی و گفتمانی آن نیز بر مخاطب ادبیّات داستانی معاصر، هرچه بیشتر روشن­ شود. یافته‌­های پژوهش ما نشان می‌دهد راوی مدیر مدرسه ابتدا شکستی را در سطح نگاه ایدئولوژیک خود تجربه می­‌کند؛ سپس در سطح «عمل انقلابی» نیز بدان دچار می­آید. در واقع مدیر مدرسه، روایت رئالیستی روشنفکر احساساتی و پر­شوری است میانِ دو انقلاب که با استعفا­نامه‌­اش در پایان داستان، شکست رویکرد مارکسیستی خود را به امضا می­‌رساند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آلِ­ احمد، جلال (۱۳۸۴)، مدیر مدرسه، چ 10، تهران، فردوس.
احمدی، اصغر (1396)، ادبیّات ستیزنده، تهران، آگه.
احمدی، بابک (1382)، واژه­نامۀ فاسفی مارکس، تهران، مرکز.
ـــــــــــــــ (1398)، مارکس و سیاست مدرن، چ 7، تهران، مرکز.
اسپینکز، لی (1392)، فردریش نیچه، ترجمۀ رضا ولی­یاری، چ 2، تهران، مرکز.
استاینر، جورج (1392)، مارکسیسم و نقد ادبی، ترجمۀ عزّت­الله فولادوند، تهران، نگاره آفتاب.
اسحاقیان، جواد (1393)، جلال آل­احمد، تهران، نگاه.
 اکلشال، رابرت (1399)، ایدئولوژی­های سیاسی، ترجمۀ محمّد قائد، تهران، نشر نو.
اندرسون، پری (1398)، ملاحظاتی دربارۀ مارکسیسم غربی، ترجمۀ علیرضا خزایی، تهران، چشمه.
 انسار، پی­یر (1394)، ایدئولوژی، کشمکش­ها و قدرت، ترجمۀ مجید شریف، چ 2، تهران، قصیده­سرا.
 ایگلتون، تری (1393)، مارکسیسم و نقد ادبی، ترجمۀ اکبر معصوم­بیگی، چ 3، تهران، بوتیمار.
ـــــــــــــــ (1396)، چگونه شعر بخوانیم، ترجمۀ پیمان چهرازی، تهران، آگه.
ـــــــــــــــ (1398الف)، ایدئولوژی زیبایی­شناسی، ترجمۀ مجید اخگر، تهران، بیدگل.
ـــــــــــــــ (1398ب) ، رویداد ادبیّات، ترجمۀ مشیّت علایی، تهران، لاهیتا.
باتامور، تام (1396)، مکتب فرانکفورت، ترجمۀ حسینعلی نوذری، چ 6، تهران، نشر نی.
باتامور، تام و همکاران (1397)، فرهنگ­نامۀ اندیشۀ مارکسیستی، ترجمۀ اکبر معصوم­بیگی، چ 2، تهران، بازتاب­نگار.
 بدیو، آلن (1396)، فرضیّۀ کمونیسم، ترجمۀ مراد فرهادپور و صالح نجفی، تهران، مرکز
بشیریّه، حسین (۱۳۹۹)، تاریخ اندیشه­های سیاسی در قرن بیستم، ج 1، چ 16، تهران، نشر نی.
بنیامین، والتر (1395)، دربارۀ زبان و تاریخ، ترجمۀ مراد فرهاد­پور و امید مهرگان، تهران، هرمس.
پاینده، حسین (1383)، «رمان رئالیستی یا سند اجتماعی؟ نگاهی به مدیر مدرسۀ آل احمد»، جامعه‌شناسی هنر و ادبیّات. دورۀ 1، ش 2،  69 – 98.
پاینده، حسین (1393)، گشودن رمان، چ 2، تهران، مروارید.
 پلامناتز، جان (1399)، شرح و نقدی بر فلسفۀ اجتماعی و سیاسی هگل، ترجمۀ حسین بشیریه، چ 7، تهران، نشر نی. 
ذوالفقاری، ابوالفضل و همکاران (1397)، «بررسی جامعه شناختی مؤلّفه‌های هویّت ملّی در داستان مدیر مدرسۀ جلال آل احمد»، مطالعات سیاسی، دورۀ 10، ش 40، 127-146.
ریکور، پل (1399)، درس­گفتارهای ایدئولوژی و اتوپیا، ترجمۀ مهدی فیضی، تهران، مرکز.
ژیژک، اسلاوی (1393)، عینیّت ایدئولوژی، ترجمۀ علی بهروزی، چ 2، تهران، طرح نو.
شیری، قهرمان (1387)، مکتب­های داستان­نویسی در ایران، تهران، چشمه.
عسگری­ حسنکلو، عسگر (1394)، جامعه­شناسی رمان فارسی، تهران، نگاه.
فرتر، لوک (1387)، لویی آلتوسر، ترجمۀ امیر احمدی­آریان، تهران، مرکز.
کاراتانی، ماکوجین (1396)، کانت و مارکس، ترجمۀ مرادفرهادپور و صالح نجفی، تهران، هرمس. 
 کاسیرر، ارنست (1395)، فلسفۀ روشنگری، ترجمۀ یداللّه موقن، چ 4، تهران، نیلوفر.
کوش، دنی (1397)، مفهوم فرهنگ در علوم اجتماعی، ترجمۀ فریدون وحیدا، چ 4، تهران، سروش.
کولبروک، کلر (1398)، ژیل دولوز، ترجمۀ رضا سیروان، چ 3، تهران، مرکز.
کولتی، لوچو (1399)، مارکسیسم و دیالکتیک، ترجمۀ کمال خسروی، تهران، اختران.
 کوهن، جرالد (1396)، نظریّۀ تاریخ مارکس، ترجمۀ ابراهیم حقیقی، چ 2، تهران، اختران.
گلدستون، جک (1392)، انقلاب­ها، ترجمۀ محمّد­تقی دلفروز، چ 3، تهران، کویر.
 لوکاچ، جرج (1378)، تاریخ و آگاهی طبقاتی، ترجمۀ محمّد­جعفر پوینده، چ 2، تهران، تجربه.
ـــــــــــــــ (1386)، نویسنده، نقد و فرهنگ، ترجمۀ­ اکبر معصوم­بیگی، چ 2، تهران، دیگر.
لوکاچ، گئورگ (1398)، در دفاع از تاریخ و آگاهی طبقاتی، ترجمۀ حسن مرتضوی، چ 3، تهران، آگه.
لیف­شیتز، میخاییل (1396)، فلسفۀ هنر از دیدگاه مارکس، ترجمۀ مجید مددی، تهران، بان.
م. ایرانیان، جمشید (1358)، واقعیّت اجتماعی و جهان داستان، تهران، امیر­کبیر.
مالپاس، سایمون (1393)، ژان ـ فرانسوا لیوتار، ترجمۀ بهرنگ پورحسینی، چ 2، تهران، مرکز. 
مانهایم، کارل (1398)، ایدئولوژی و اتوپیا، ترجمۀ فریبرز مجیدی، چ 4، تهران، سمت. 
مردیها، مرتضی (1399)، تمدن و فرهنگ، تهران، ثالث.
مک­کوئیلان، مارتین (1384)، پل دومان، ترجمۀ پیام یزدانجو، تهران، مرکز.
مک­للان، دیوید (1390)، ایدئولوژی، ترجمۀ محمّد رفیعی­مهر­آبادی، چ 3، تهران، آشیان.
 مکّی­نژاد، کیومرث (1392)، مدل زیربنا ـ روبنا در جامعه­شناسی مارکس/ دورکیم/ وبر، تهران، نقد افکار.
موقن، یداللّه (1399الف)، از پیش‌مدرنیسم تا پست‌مدرنیسم، تهران، نیلوفر.
ــــــــــــــ (1399ب)، شیوه­های اندیشیدن، تهران، نیلوفر.
 میلر، پیتر (1398)، سوژه؛ استیلا و قدرت، ترجمۀ­ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، چ 8، تهران، نشر نی.
میلز، سارا (1392)، میشل فوکو، ترجمۀ مرتضی نوری، چ 2، تهران، مرکز.
نبی­لو، علیرضا و فرشته دادخواه (1398)، «تحلیل مدیر مدرسۀ آل احمد بر مبنای سبک‌شناسی انتقادی، پژوهش­های زبان­شناختی، دورۀ 9، ش 3، 991-1030.
 و. وود، آلن (1398)، کارل مارکس، ترجمۀ شهناز مسمّی­پرست، چ 5، تهران، ققنوس.
ویلسون، راس (1393)، تئودور آدورنو، ترجمۀ پویا ایمانی، چ 2، تهران، مرکز.
ویلیافر، ریموند (1398)، فرهنگ و جامعه، ترجمۀ علی­اکبر معصوم­بیگی و نسترن موسوی، تهران، نگاه.
وینسنت، اندرو (1398)، نظریّه­های دولت، ترجمۀ حسین بشیریّه، چ 14، تهران، نشر نی.
یانگ، جولیان (1396)، فلسفۀ قارّه­ای و معنای زندگی، ترجمۀ بهنام خدا­پناه، تهران، حکمت.