زبان، ابزار قدرت در روزنامه‌‌های دربار دورۀ قاجار(با مطالعۀ موردی روزنامۀ دولت علیۀ ایران)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تهران

2 دانش‌آموختة دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تهران

چکیده

اوّلین تجربۀ روزنامه‌‌نگاری ایرانی، تقلیدی تفنّنی از روزنامه‌‌نگاری غربی بود که از سوی دربار قاجار و با انتشار نخستین روزنامۀ دولتی در سال 1253ق آغاز شد. روزنامه‌‌های دولتی که حاوی مضامین بی‌‌اهمیّتی چون وصف سیر و سیاحت شاه بود، به سبک منشیانه تحریر می‌شد و به‌عنوان رسانه‌‌ای برای قدرت‌‌نمایی و بیان شکوه و اقتدار نظام سلطنت به­چاپ­می‌‌رسید. زبان تک‌‌صداییِ دربار تنها سیاسـت‌‌های نظام سلطنت را تبلیغ و توجیه می‌کرد و طبعاً مجالی برای مخالفان فراهم نمی‌‌ساخت. شیوۀ منشیانۀ روزنامه‌نگاری دربار که پس از برپایی حکومت مشروطه و انتشار روزنامه‌های غیردولتی به‌تدریج از رونق افتاد، تا سال 1326ق همچنان وجود داشت، امّا پس از آن زوال یافت و جای خود را به شیوۀ روزنامه‌نگاری مردمی و متجدّد داد. قصد ما در این مقاله نمایان ساختنِ چگونگیِ تبدیل گونۀ زبانی دربار قاجار به گفتمانی قدرت­گرا و نشان­دادن این است که چگونه زبان به منزلۀ ابزاری برای توجیه قدرت به­کارمی‌رود. جستار حاضر برای دستیابی بدین منظور از دیدگاه تحلیل انتقادی گفتمان بهره می‌‌گیرد و با استفاده از رویکرد زبان­شناختی نقش­گرا، نقش عناصر زبانی و بلاغی ‌گونۀ زبانی (language variety) درباری را در انتقال تأثیرگذار مفاهیم تحلیل می‌‌کند و ویژگی‌‌های گفتمانی این گونۀ زبانی را از منظر مناسبات قدرت و ایدئولوژی برمی‌‌رسد. در این زمینه روزنامۀ دولت عَلیه به‌عنوان نمونۀ بارز این نوع گونۀ اجتماعی زبان تحلیل می‌‌شود، آن‌گاه نتایج به‌‌دست‌‌آمده با ذکر شواهد و ارجاعات به کلّ روزنامه‌‌های دربار قاجار تعمیم می‌‌یابد.

کلیدواژه‌ها


آرین‌‌پور، یحیی (1382)، از صبا تا نیما؛ تاریخ 150 سال ادب فارسی، جلد1، تهران، زوّار.

پروین، ناصرالدّین (1379) تاریخ روزنامه‌نگاری ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.

رابینو، ه.ل. (1380)، روزنامه‌‌های ایران، ترجمه و تدوین جعفر خمامی‌‌زاده، تهران، اطلاعات.

روزنامۀ دولت عَلیۀ ایران (1370)، مدیر و نقّاش میرزا ابوالحسن­خان صنیع‌الملک غفاری، تهران، آرشیو کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران.

الطبری، محمّد بن جریر (1412ق)، جامع­البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة.

طباطبایی، محیط (1366)، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران، تهران، بعثت.

فتوحی، محمود (1391)، سبک‌شناسی، تهران، سخن.

                              (پاییز 1388)، «سبک‌‌‌‌شناسی در سطح نحوی»،مجلۀ پژوهشی دانشکدۀ ادبیّات دانشگاه تهران، ش۱۹۰، دورۀ۶۰، ۷۹-۹۹.

                              و محمّد افشین‌‌وفایی (پاییز 1387)، «تحلیل انتقادی زندگی­نامه‌‌های مولوی»، مجلۀ تخصصی زبان و ادبیّات دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی، مشهد، ش 3، سال چهل­ویکم، شمارۀ پی­درپی 162، 1-27.

فرکلاف، نورمن (1379)، تحلیل انتقادی گفتمان، گروه مترجمان، تهران، مرکز تحقیقات رسانه‌‌های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

فروغی، محمّدعلی (1396)، خاطرات محمّدعلی فروغی به همراه یادداشت‌های روزانه از سال‌های 1293تا 1320، به کوشش محمّد افشین‌وفایی و پژمان فیروزبخش، تهران، سخن و گنجینۀ پژوهشی ایرج افشار.

ون دایک، تیون ای (1382)، مطالعاتی در تحلیل گفتمان: از دستور متن تا گفتمان‌کاوی انتقادی، گروه مترجمان پیروز ایزدی [و دیگران]، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه­ها‌‌ی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.