تحلیل رمان سالمرگی براساس نظریة نشانه شناسی بینامتنی مایکل ریفاتر

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه سمنان

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه سمنان

چکیده

یکی از دستاوردهای مایکل ریفاتر در زمینة نقد بینامتنی، نشانه­شناسی بینامتنی است. وی با طرح مباحثی چون غیردستورزبانی، تفسیرگر، هیپوگرام و ماتریس، گامی مؤثّر در کاربردی­کردن نظریة بینامتنیّت در متن و کشف دلالت­های معنایی و ضمنی متون برداشت. در خوانش نشانه­شناسانه، مخاطب در مواجهه با متن، ابتدا با «غیردستورزبانی»­ها برخورد می­کند. سپس منتقد با بررسی «انباشت»، «منظومة توصیفی» و «هیپوگرام»، می­تواند دلالت­های معنایی و ضمنی غیردستورزبانی­ها را آشکار کند و به «ماتریس» یا همان عنصر و هستة اصلی متن دست ­یابد. در این جستار، رمان سالمرگی اثر اصغر الهی از منظر نشانه­شناسی بینامتنی بررسی و تحلیل شده است. بررسی عناصر غیردستورزبانی این رمان­، به انباشت (مرگ و زندگی) و منظومه­ای توصیفی (مرگ) راه می­دهد. آنگاه با کشف و خوانش هیپوگرام­ها، ماتریس یا عنصر زیربنایی رمان، یعنی مسئلة مرگ و حل­نشدنی بودن آن حاصل می­­شود. همچنین این بررسی نشان می­دهد که روایت­های بالفعل ماتریس یا همان هیپوگرام­ها در مفاهیمی اسطوره­ای از قبیل جاودانگی، رویین­تنی، زوال، گناه نخستین، تقدیر، هراس از مرگ و غیره با طیفی از باورهای شاهنامه­ای در باب مرگ و داستان­های رستم و سهراب، رستم و اسفندیار و افراسیاب و سیاوش مرتبط می­شوند و تمام شخصیّت­های رمان به­نوعی با مرگ خویشتن یا مرگ دیگری­ درگیر هستند.

کلیدواژه‌ها


آلن، گراهام (1380)، بینامتنیّت، ترجمۀ پیام یزدانجو، تهران، مرکز.
احمدی، بابک (1384)، ساختار و تأویل متن، تهران، مرکز.
احمدی، فرشته (1394)، «تحلیل سالمرگی»، روزنامة سپید، 4 بهمن، ش 735، ص 9.  
الهی، اصغر (1385)، سالمرگی، تهران، چشمه.
برکت، بهزاد و طیبه افتخاری (1389)، «نشانه­شناسی شعر؛ نظریة مایکل ریفاتر بر شعر «ای مرز پرگهر» فروغ فرخزاد»، پژوهش­های زبان و ادبیّات تطبیقی، زمستان، دورة 1، ش 4، 109- 130.
بهار، مهرداد (1362)، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران، توس.
بزرگ بیگ­دلی، سعید، حسینعلی قبادی و سید علی قاسم­زاده (1388)، «تحلیل بینامتنی روایت اسطوره­ای سالمرگی» نوشتة بزرگ بیگدلی و همکاران»، پژوهش­های ادبی، دورة 2، ش 25، 9-38.
بهنام­فر، محمد و زینب طلایی (1393)، «نقد روان­شناختی شخصیّت در رمان سالمرگی بر مبنای نظریّه کارن هورنای»، متن­پژوهی ادبی، دورة 18، ش 62، 175- 193.
                          و همکاران (1393)، «بررسی زمانمندی روایت در رمان سالمرگی براساس نظریة ژرار ژنت»، متن­پژوهی ادبی، دورة 18، ش 60، 114- 125.
پورداود، ابراهیم (1356)، یشت­ها، تهران، دانشگاه تهران.
چایدستر، دیوید (1380)، شور جاودانگی، ترجمة غلامحسین توکلی، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
حسن­زاده، علی (1386)، «واگویة خاطره­های مه­آلود؛ نقدی بر رمان سالمرگی نوشتة اصغر الهی»، رودکی، ش 19، 116- 119.
 حریری، ناصر (1377)، مرگ در شاهنامه، بابل، آویشن.
خالقی­مطلق، جلال (1372)، گل رنج­های کهن (برگزیدة مقالات دربارة شاهنامه)، به کوشش علی دهباشی، تهران، مرکز.
رضی، هاشم (1381)، آیین مهر؛ تاریخ رازآمیز آیین میترایی در شرق و غرب از آغاز تا امروز، تهران، بهجت.
سرامی، قدمعلی (1388)، از رنگ گل تا رنج خار؛ شکل‌شناسی داستا­ن­های شاهنامه، چاپ پنجم، تهران، علمی و فرهنگی.
سلدن، رامان (1384)، راهنمای نظریة ادبی معاصر، ترجمة عباس مخبر، چاپ سوم، تهران، طرح نو.
فردوسی، ابوالقاسم (1379)، شاهنامه، به کوشش سعید حمیدیان، تهران، قطره.
کالر، جاناتان (1388)، در جستجوی نشانه­ها، ترجمة لیلا صادقی و تینا امراللهی، چاپ دوم، تهران، علم.
کریستوا، ژولیا (1389)، فردیّت اشتراکی، ترجمۀ مهرداد پارسا، تهران، روزبهان.
کلانتری، فرانک (1394)، «بازتاب واقعیت در ذهن پریشان»، روزنامة سپید، 4 بهمن، ش 735، ص 9.
مختاریان، بهار (1389)، در آمدی بر ساختار اسطوره­ای شاهنامه، تهران، آگه.
معین، محمّد (1363)، مزدیسنا و ادب فارسی، جلد 2، تهران، دانشگاه تهران.
نامورمطلق، بهمن (1394)، درآمدی بر بینامتنیّت، تهران، سخن.
نبی­لو، علیرضا (1392)، «خوانش نشانه­شناختی زمستان اخوان و پیامی در راه سپهری»، ادبیّات پارسی معاصر، سال سوم، ش 4، 113- 136.
وجدانی، فریده (1390)، «سیمای مرگ در شعر فردوسی و ناصر خسرو»، ادب غنایی، سال نهم، ش 16. 175- 196.
Abrams, M.H. (1993), A Glossary of literary terms, Harcourt, Ithaca.
Frow, John. (2005), Genre, London & Now York, Routledge.
Gignoux,Anne-Claire (2005),Initiation à l'intertextualité, Paris,Ellipses.
Rabau, sophie.(2002),L'Intertextualité,Paris,Flammarion.
Riffaterre, Michael ( 1978). Semiotics of Poetry. 1. Ed Bloomingston, Indiana University Press.
                        (1982). L’illusion  référentielle, publié  dans  Littérature  et     réalité.Paris, Seuil.