موسیقی اصوات درمثنوی و غزلیّات مولانا

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج

چکیده

آثار منظوم مولانا جلال‌الدّین پُر از آوا و نوا و موسیقی است؛ زیرا جان سراینده‌اش با موسیقی آمیخته شده و موسیقی نیز در تمام اجزای وجودش رخنه کرده است. به گواهی اشعارش، به‌ویژه غزلیّات، وی درموسیقی علمی و عملی روزگار خود مهارت و تسلّط کامل داشته است. آن دم که کلامش پر از وزن و آهنگ و موسیقی می‌شود، می‌توان معنای سخن او را دریافت که در نظر او، شعر موسیقی کیهانی است و «اصوات» از هر نوعی که باشد، بهترین ابزار برای ایجاد موسیقی است. این آواها، نواها و صوت‌ها نشانگر روح پرتلاطم و خروشان مولاناست که دمی آرام ندارد و همواره در حال تکاپو و جنبش است؛ چون می‌خواهد از «لفظ»  به «معنی» برسد و در این مسیر، موسیقی، یاریگر خوبی است. در میان انواعموسیقی که درکلام منظوم مولانا دیده می‌شود، نوعی موسیقی می‌توان یافت که صوت‌ها، آواها و تکرارآن ها نقش مهمّی در ایجاد آن دارند. مولانا در این موسیقیِ اصوات که ازهماهنگی صامت‌ها و مصوت‌ها ایجاد می‌شود و به موسیقی داخلی شعر مربوط است، از صوت (شبه‌جمله)، اسم صوت (نام آوا)، اتباع (الفاظِبه‌ظاهر مبهم، ولی موسیقی‌آفرین) و ارکان عَروضی فراوان استفاده کرده است.

کلیدواژه‌ها


افلاکی، شمس­الدّین محمّد (1375)، مَناقِبُ العارفین، به کوشش تحسین یازیجی، چاپ سوم، تهران، دنیای کتاب.

انوری، حسن و حسن احمدی­گیوی (1367)، دستور زبان فارسی2، چاپ دوم، تهران، فاطمی.

شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1373)، موسیقی شعر، چاپ چهارم، تهران، آگاه.

فروزانفر، بدیع الزّمان (1387)، شرح مثنوی شریف، چاپ سیزدهم، تهران، زوّار.

گوهرین، سیّدصادق (1362)، فرهنگ لغات و تعبیرات مثنوی، چاپ دوم، تهران، زوّار.

مشحون، حسن (1373)، تاریخ موسیقی، تهران، رُخ.

معین، محمّد (1364)، فرهنگ معین، چاپ هفتم، تهران، دانشگاه تهران.

مولانا، جلال­الدین (1387)، غزلیّات شمس تبریزی، تصحیح محمدرضا شفیعی­کدکنی، تهران، سخن.

                     (1363)، کلّیات شمس، تصحیح بدیع­الزّمان فروزانفر، چاپ سوم، تهران، امیرکبیر.

                     (1370)، گزیدة غزلیّات شمس، تصحیح محمدرضا شفیعی­کدکنی، چاپ هشتم، تهران، کتاب­های جیبی.

                     (1374)، مثنوی، تصحیح و شرح محمّد استعلامی، تهران، زوّار.

نظامی عَروضی، احمد بن عمر(1388)، مجمع النّوادر (چهارمقاله)، به کوشش محمّد معین، تهران، زوّار.

نیکوبخت، ناصر (1383)، «صوت آواها و نظریة منشأ زبان»، پژوهش­های ادبی، سال اوّل، دورة 1، ش 3، 115-132.

ولک، رنه و آوستین وارن (1372)، نظریّة ادبیّات، ترجمة ضیاء موحّد و پرویز مهاجر، تهران، علمی- فرهنگی.