کاربردِ نظریّۀ ادبی؛ نگاهی انتقادی به آراءِ کورش صفوی

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران

10.22059/jpl.2022.333490.1987

چکیده

بخشی از دیدگاه‌های کورش صفوی در آثارش، دربارۀ کاربرد نظریّه‌های ادبی در نقد است. وی با مرور و معرّفی نظریّه‌های مختلف ادبی و دسته‌بندی آنها بر اساس مقولاتِ شش‌گانۀ نظریّۀ ارتباطی یاکوبسن، بر ناکارآمدیشان در نقد ادبی تأکید کرده و بر همین اساس، نظریّه‌ای نیز برای نقد پیشنهاد داده است که از معیارهای مورد نظر او برای کارآمدی نظریّه برخوردار باشد. برخی از مهم‌ترین معیارهای صفوی برای کارآمدی یک نظریّه در نقد ادبی، عبارت‌اند از: علمی‌بودن، جامعیّت (پوشش‌دادن تمامی مؤلّفه‌های نظریّۀ ارتباطی یاکوبسن)، کاربرد داشتن در نقد انواع متون ادبی و غیرادبی و معیارهایی از این دست. در مقالۀ حاضر، با نگاهی به این مسائل و دیدگاه‌ها، به نقد روش‌شناختیِ آراء کورش صفوی دربارۀ کارآیی نظریّۀ ادبی در نقد پرداخته‌ایم. می‌توان گفت مهم‌ترین کاستی دیدگاه وی، تقلیل‌گرایی موجود در تلقّی او از کاربرد نظریّه است. این تقلیل‌گرایی، جنبه‌ها و پیامدهایی گوناگون دارد؛ از جمله فهم و معرّفی گزینشی نظریّه‌های ادبی، بی‌توجّهی به نقش فعّال و خلّاق منتقد در نقد ادبی، تمرکز بر تفسیر متون و چشم‌پوشی بر دیگر اهداف و گونه‌های نقد ادبی، بی‌توجّهی به گزینش متن، تأکید بر الگوهای برآمده از نظریّه‌های ادبی و نادیده‌‌گرفتن دیگر وجوه آنها، همگن‌پنداشتن نظریّه‌ها و نگاه محدود به ترکیب نظریّه‌ها.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اسکولز، رابرت (1383)، درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیّات، ترجمۀ فرزانه طاهری، تهران، آگاه.
امن­خانی، عیسی (1395)، «نقد نظریّه­زدگی: کاربست نادرست نظریّه­ها با تأکید بر مقالات مربوط به آرای باختین»، پژوهش زبان و ادبیّات فارسی، ش 40،  بهار، 155- 185.
ــــــــــــــ (1396)، «اقتدار نظریّه در پژوهش­های ادبی معاصر»، نقد ادبی، ش 56، تابستان ، 30-90.
آیخن باوم، بوریس (1385)، «نظریّۀ روش فرمال»، نظریّۀ ادبیّات: متن­هایی از فرمالیست­های روس، ترجمۀ عاطفه طاهایی، تهران، اختران.
براون، ام. نیل و استوارت ام.کیلی (1394)، راهنمای تفکّر انتقادانه؛ پرسیدن سؤال‌های به‌جا، ترجمۀ کوروش کامیاب، ویراستۀ هومن پناهنده، تهران، مینوی خرد.
جاویدشاد، مهدی و علیرضا نیکویی (1398)، «نظریّه‌ستیزی و نئوپرگماتیسم در اندیشۀ استیون نپ و والتر بن مایکلز»، نقد ادبی، ش 46، تابستان، 91- 126.
سلدن، رامان (1372)، راهنمای نظریّۀ ادبی معاصر، ترجمۀ عبّاس مخبر، طرح نو، تهران.
صفوی، کورش (1398)، آشنایی با نظریّه‌های ادبی، علمی، تهران.
ــــــــــــــ (1397)، تعبیر متن، تهران، علمی.
ــــــــــــــ (1394)، آشنایی با نشانه‌شناسی ادبیّات، تهران، علمی.
ــــــــــــــ (1391)،آشنایی با زبان‌شناسی در مطالعات ادب فارسی، تهران، علمی.
ــــــــــــــ (1383)، از زبان‌شناسی به ادبیّات: شعر، تهران، علمی.
ــــــــــــــ (1373)، از زبان‌شناسی به ادبیّات: نظم، تهران، چشمه.
عمارتی ­مقدّم، داوود (1388)، «بحران نقد: تصادف نظریّه و متن»، نقد ادبی، ش 8، زمستان، 215-219.
کالر، جاناتان (1388)، بوطیقای ساخت­گرا: ساخت‌گرایی، زبان­شناسی و مطالعات ادبی، ترجمۀ کوروش صفوی، تهران، مینوی خرد.
کوش، سلینا (1396)، اصول و مبانی تحلیل متون ادبی، ترجمۀ حسین پاینده، نیلوفر، تهران.
مارتین، والاس (1386)، نظریّه‌های روایت، ترجمۀ محمّد شهبا، تهران، هرمس.
محمّدی کله‌سر، علیرضا (1392)، «گزینش متن و روش‌شناسی مطالعات ادبی»، نقد ادبی، ش 23، پاییز، 37-58.
ریان، ماری لورا (1385)، «رمزگان روایی»، دانشنامۀ نظریّه‌های ادبی معاصر، ویراستۀ ایرنا ریما مکاریک، ترجمۀ مهران مهاجر و محمّد نبوی، تهران، آگاه.
یاکوبسون، رومن و کلود لوی ستروس (1379)، «گربه‌های شارل بودلر»، ترجمۀ مدیا کاشیگر، زیباشناخت، ش 2 و 3، تابستان، 227- 244.
Abrams, M. H. (1989), Doing with Texts: Essays in Criticism and Critical Theory, New York, W. W. Norton.
Barthes, R. (1974), S/Z, trans by Richard Miller, Oxford, Blackwell.
Bordwel, David (1989), Making Meaning: Inference and Rhetoric in the Interpretation of Cinema, London, Harvard University.  
Knapp, S. & Michaels, W.B.  (1982). "Against Theory". Critical Inquiry. No. 8(4). pp. 723-742.
Schmitz, T. A. (2007), Modern LiteraryTheory and Ancient Texts: An Introduction, Trans by Thomas A. Schmitz, Hoboken, Blackwell.
Shklovsky, Victor (1990), Theory of Prose, Trans by Benjamin Sher, Champaign & London, Dalkey Archive.