تحلیل مقایسه‌ای مناظره در غزل سبک عراقی و غزل معاصر

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران

2 استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران

3 دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه کاشان، کاشان، ایران

10.22059/jpl.2022.332904.1979

چکیده

بسیاری از شاعران برای بیان اندیشه­‌های خود فنّ مناظره را برگزیده‌­اند. از آنجا که گسترده‌­ترین افق شعری فارسی متعلّق به نوع  غنایی است، تعداد بسیاری از مناظره­‌های فارسی نیز زیرمجموعۀ این نوع ادبی قرار گرفته‌اند. شاعر در این مناظره­‌ها میان عاشق و معشوق گفت‌وگو یا پرسش و پاسخی ترتیب می‌­دهد و هرطرف می‌­کوشد با برتری­دادن دیدگاه­‌های خود، حریف را قانع یا به پذیرش نظر خویش مجبور کند. شاعران معاصر نیز در اشعار خود به‌فراوانی از مناظره استفاده کرده‌­اند؛ امّا بیش از آنکه به تفاخر و رقابت با طرف مقابل بپردازند، به گفت‌وگو و تعامل پرداخته‌­اند و کوشیده‌­اند فضایی برهانی تشکیل دهند. پژوهش حاضر با شیوۀ توصیفی-تحلیلی انجام شده و به این پرسش‌ها پاسخ داده است که مناظره­های عاشقانه در غزل سبک عراقی با مناظره­‌های عاشقانۀ غزل معاصر چه تفاوت‌­هایی دارند و علّت پیدایش این تفاوت‌­ها چیست؟ سپس به این نتایج دست یافته که غزل معاصر به دلیل دگرگونی­‌های حاصل از شرایط سیاسی و اجتماعی ایران و در نتیجۀ تغییر جهان‌بینی شاعران، به گفت‌وگو روی آورده و با تغییر جایگاه معشوق و فردیّت­‌یافتن وی، تغییرات بنیادین در غزل­‌های مناظره­ای معاصر ایجاد شده است؛ به­‌گونه‌­ای­ که غزل‌های مناظره‌­ای معاصر از نظر ساختار، موضوع و محتوا، جنسیّت عاشق و معشوق با غزل­‌های مناظره‌­ای سبک عراقی تفاوت دارند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


بهبهانی، سیمین (1384)، مجموعه اشعار، تهران، نگاه.
بهمنی، محمّدعلی (1386)، گاهی دلم برای خودم تنگ می‌شود، تهران، نیل.
بدیع، علیرضا (1387)، «شعر»، همین فردا بود (فصل­نامۀ غزل پست مدرن)، ش سوم، بهار، 96.
بشردوست، مجتبی (1393)، در جستجوی نشابور، تهران، ثالث.
پورجوادی، نصراللّه (1385)، زبان حال در عرفان و ادبیّات فارسی، تهران، هرمس.
جمال‌الدّین اصفهانی (1320)، دیوان اشعار، تهران، ارمغان.
حافظ (1385)، دیوان اشعار، چاپ خلیل خطیب رهبر، تهران، صفی­علیشاه.
حسن­زاده، لیلا (۱۳۹۰)، «تحلیل محتوا و ساختار مناظرات پروین اعتصامی»، پایان­نامۀکارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور قزوین.
حسن­لی، کاووس (1383)، گونه­های نوآوری در شعر معاصر ایران، تهران، ثالث.
حمیدیان، سعید (1373)، آرمان شهر زیبایی؛ گفتارهایی در شیوۀ بیان نظامی، تهران، قطره.
خواجوی کرمانی (1370)، دیوان اشعار، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
رحیمی، مهدی (۱۳۷۴)، مناظره در شعر فارسی از آغاز تا پروین اعتصامی، رسالۀ دکتری، دانشگاه تربیّت مدرّس،.
رادویانی، عمر (1374)، ترجمان البلاغه، چاپ احمد آتش، چ 3، تهران، اساطیر.
رزمجو، حسین (1385)، انواع ادبی و آثار آن در زبان فارسی، مشهد، دانشگاه فردوسی.
روزبه، محمّدرضا (1379)، سیر تحوّل غزل فارسی، تهران، روزبه.
ـــــــــــــــ و قدرت­اللّه ضرونی (۱۳۹۲.)، «نوآوری‌های شفیعی کدکنی در عرصۀ مناظره‌‌سرایی»، جستارهای نوین ادبی، دورۀ ۴۶، ش۴، زمستان،   ۱۱۱- ۱۳۴.
زرّین­کوب، عبدالحسین (1388)، آشنایی با نقد ادبی، تهران، سخن.
سیّدحسینی، رضا (۱۳۹۶)، مکتب­های ادبی، ج 2، چ 19، تهران، نگاه.
شریفی بروجردی، اسماعیل (۱۳۹۱)، «مقایسۀ فنّ مناظره در دو سبک خراسانی و عراقی»، پایان­نامۀکارشناسی ارشد، دانشگاه خوارزمی.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا (1352)، «انواع ادبی و شعر فارسی»، خرد و کوشش، ش 11 و 12، بهار، 96 -119.
شمیسا، سیروس (1370الف)، انواع ادبی، تهران، باغ آینه.
ـــــــــــــــ (1370ب)، سیر غزل در شعر فارسی،  تهران، فردوس.
ـــــــــــــــ (3)، نگاهی به فروغ،  تهران، مروارید.
طهماسبی، فرهاد (1395)، جامعه‌شناسی غزل فارسی، تهران، علمی و فرهنگی.
شفق، مجید (۱۳۷۷)، غزل‌های شاعران امروز از صدر مشروطه تاکنون؛ به انضمام شرح احوال و آثار آنان، تهران سنایی.
عزیزی، لیدا (۱۳۸۸)، «تحلیل محتوا و ساختار مناظرات پروین اعتصامی»، پایان­نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه ایلام.
فروزانفر، بدیع‌الزّمان (1383)، تاریخ ادبیّات ایران، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
قصابیانی، مریم (۱۳۹۱)، «بررسی و تحلیل کاربرد مناظره در شعر فارسی از ابتدا تا قرن هفتم»، پایان­نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه شهرکرد.
کزّازی، میرجلال‌الدّین (1373)، زیباشناسی سخن پارسی، تهران، مرکز.
مختاری، محمّد (1381)، انسان در شعر معاصر، تهران، توس.
مولوی (1381)، غزلیّات شمس تبریزی، تهران، سخن.
منزوی، حسین (1373)، از شوکران و شکر، تهران، آفرینش.
ـــــــــــــــ (1387)، حنجرۀ زخمی تغزّل، چ 2، تهران، آفرینش.
مهستی گنجوی (1336)، دیوان اشعار، تهران، طهوری.
همایی، جلال­الدّین (1389)، فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران، هما.