تحلیل گفتمان ایدئولوژی در لایه‌های سبکی غزلیّات مدحی حافظ

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، واحد بناب، دانشگاه آزاد اسلامی، بناب، ایران

10.22059/jpl.2022.344408.2068

چکیده

اگرچه مدح به‌مثابه وصلۀ ناجوری در دیوان لسان‌الغیب، بر چشم و طبع حافظ‌ دوستان گرانی می‌کند، و نیز درست است که ماهیّت مدح در مغایرت با مرام رندی و مشرب آزاده‌خویی حافظ قرار می‌گیرد، امّا خواه‌ناخواه باید پذیرفت که پای مدح به دیوان حافظ رند هم باز شده و آن را در معرض انواع قضاوت‌های‌ منتقدان نهاده است. مسئلۀ اصلی این تحقیق، خوانشی دوباره و بدون پیش‌داوری از غزلیّات مدحی حافظ با رویکرد سبک‌شناسی انتقادی با هدف کشف سازوکار گفتمانی پنهان در لایه‌های سبکی چهارگانۀ زبانی، نحوی، بلاغی و گفتمانیِ این غزلیّات بوده است. به‌منظور انجام این تحقیق از روش ترکیبی (توصیفی، تحلیلی، آماری) برای بررسی 54 غزل مدحی منتخب دیوان حافظ استفاده شد و این نتایج به دست آمد: در لایۀ زبانی، غلبۀ رمزگان رندی دووجهی و کاربرد کمتر شاخص‌های شخصی، واژگان حسّی و واژگان خاصّ که لازمۀ شعر مدحی است، از رنگ و بوی مدح در غزلیّات مدحی حافظ به میزان زیادی کاسته است؛ در لایۀ نحوی، وجهیّت عاطفی و تمنّایی که مناسبت بیشتری با مدح دارد، فراوانی بسیارکمی دارد؛ در
اگرچه مدح به‌مثابه وصلۀ ناجوری در دیوان لسان‌الغیب، بر چشم و طبع حافظ‌ دوستان گرانی می‌کند، و نیز درست است که ماهیّت مدح در مغایرت با مرام رندی و مشرب آزاده‌خویی حافظ قرار می‌گیرد، امّا خواه‌ناخواه باید پذیرفت که پای مدح به دیوان حافظ رند هم باز شده و آن را در معرض انواع قضاوت‌های‌ منتقدان نهاده است. مسئلۀ اصلی این تحقیق، خوانشی دوباره و بدون پیش‌داوری از غزلیّات مدحی حافظ با رویکرد سبک‌شناسی انتقادی با هدف کشف سازوکار گفتمانی پنهان در لایه‌های سبکی چهارگانۀ زبانی، نحوی، بلاغی و گفتمانیِ این غزلیّات بوده است. به‌منظور انجام این تحقیق از روش ترکیبی (توصیفی، تحلیلی، آماری) برای بررسی 54 غزل مدحی منتخب دیوان حافظ استفاده شد و این نتایج به دست آمد: در لایۀ زبانی، غلبۀ رمزگان رندی دووجهی و کاربرد کمتر شاخص‌های شخصی، واژگان حسّی و واژگان خاصّ که لازمۀ شعر مدحی است، از رنگ و بوی مدح در غزلیّات مدحی حافظ به میزان زیادی کاسته است؛ در لایۀ نحوی، وجهیّت عاطفی و تمنّایی که مناسبت بیشتری با مدح دارد، فراوانی بسیارکمی دارد؛ در لایۀ بلاغی، ابتکار و تلاش چندانی برای ابداع ابزارهای بلاغی به‌منظور تأیید و تأکید گفتمان مدحی به چشم نمی‌آید؛ در لایۀ گفتمانی اولویّت با کنش‌های تصریحی و ترغیبی است که آن ‌هم در خدمت تبلیغ ارزش‌های گفتمانی حافظ (و نه ممدوح) قرار می‌گیرد؛ بنابراین، می‌توان نظر داد که تفاوت معنی‌داری در هیچ‌یک از لایه‌های سبکی و گفتمانی غزلیّات مدحی حافظ با سایر غزلیّات او وجود ندارد و مجموع این عوامل باعث کم‌رنگ‌شدن مدح و خاصّیت مدّاحی در شعر حافظ بوده است.
لایۀ بلاغی، ابتکار و تلاش چندانی برای ابداع ابزارهای بلاغی به‌منظور تأیید و تأکید گفتمان مدحی به چشم نمی‌آید؛ در لایۀ گفتمانی اولویّت با کنش‌های تصریحی و ترغیبی است که آن ‌هم در خدمت تبلیغ ارزش‌های گفتمانی حافظ (و نه ممدوح) قرار می‌گیرد؛ بنابراین، می‌توان نظر داد که تفاوت معنی‌داری در هیچ‌یک از لایه‌های سبکی و گفتمانی غزلیّات مدحی حافظ با سایر غزلیّات او وجود ندارد و مجموع این عوامل باعث کم‌رنگ‌شدن مدح و خاصّیت مدّاحی در شعر حافظ بوده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آقاگل‌زاده، فردوس (1389)، تحلیل گفتمان انتقادی، تهران، علمی و فرهنگی.
برهانی، مهدی (1365)، «نظری انتقادی بر مدیحه‌سرایی در دیوان حافظ»، حافظ‌شناسی، ج 3، به‌کوشش سعید نیاز کرمانی، تهران، پاژنگ، 27-95.
بهرام‌پور، شعبانعلی (1379)، گفتمان و تحلیل گفتمانی، مجموعۀ مقالات، به کوشش محمّدرضا تاجیک، تهران، فرهنگ گفتمان.
تجریشی، حمید (1368)، گذار به کوی عشق، تهران، زرّین.
حافظ (1378)،  دیوان (حافظ به سعی سایه)، چ 6، تهران، کارنامه.
حیدری، علی و مهرنوش دژم (1392)، «جایگاه تخلّص در غزل‌های مدحی حافظ»، شعرپژوهی، سال 5، ش 4، 67-90.
درگاهی، محمود (1373)، مزاج دهر تبه شد، تهران، ستارگان.
دشتی، علی (1352)، کاخ ابداع، چ 3، تهران، جاویدان.
روشنفکر، کبری و فاطمه اکبری زاده (1390)، «تحلیل گفتمان انتقادی خطبه­ی فدک حضرت زهراس، منهاج، سال 7، ش 12، 125-145.
سجودی، فرزان (1387)، نشانه­شناسی کاربردی، تهران، علم.
سلطانی، علی‌اصغر (1384)، قدرت گفتمان و زبان: سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران، تهران، نی.
شعیری، حمیدرضا (1395)، نشانه‌معناشناسی ادبیّات، تهران، دانشگاه تربیّت مدرّس.
شمیسا، سیروس (1384)، کلیّات سبک­شناسی، تهران، میترا.
شیبانی­اقدم، اشرف (1394)، کلیدواژه­های سبک­شناسی، تهران، دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی.
غنی، قاسم (1383)، تاریخ عصر حافظ، تهران، زوّار.
فتوحی، محمود (1391)، سبک­شناسی نظریّه­ها، رویکردها و روش­ها، تهران، سخن.
فرشیدورد، خسرو (1382)، دستور مفصّل امروز بر پایۀ زبان­شناسی جدید، تهران، سخن.
فرقانی، محمّدمهدی (1382)، راه دراز گذار، تهران، فرهنگ و اندیشه.
کیانوش، محمود (1367)، راز درون پردۀ حافظ: سه مقاله دربارۀ حافظ، لندن، بی‌نا.
مالمیر، تیمور و محمّدخانی، فاطمه (1391)، «نقد و بررسی مدیحه‌سرایی حافظ»، متن‌پژوهی ادبی، ش 51، 9-32.
مرتضایی، سیّدجواد (1398)، زمینه‌های تاریخی/مدحی اشعار حافظ، چ 2، تهران، امیرکبیر.
مسکوپ، شاهرخ (1387)، در کوی دوست، چ 3، تهران، خوارزمی.
مصفّی، ابوالفضل (1364)، «وظیفه در شعر حافظ»، حافظ‌شناسی، ج 1، به کوشش سعید نیاز کرمانی، تهران، گنج کتاب.
نکوروح، حسن (1385)، «تفاوت جهان‌بینی سعدی و حافظ و نقش آن در مدحیّات دو شاعر»، سعدی‌شناسی، ش 9، 63-69.
نورگارد،  نینا و همکاران (1394)، فرهنگ سبک‌شناسی، ترجمۀ احمد رضایی جمکرانی و مسعود فرهمندفر، تهران، مروارید.
نیاز کرمانی، سعید (1367)، «سر به آزادگی»، حافظ‌شناسی، ج 7، تهران، پاژنگ، 5-13.
همایون‌فرّخ، رکن‌الدّین (1369)، حافظ خراباتی، ج 1، چ 2، تهران، اساطیر.