شگردهای اقتباس و اثرپذیری از آیات و احادیث در نفثة‌المصدور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه کاشان

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه کاشان

10.22059/jpl.2021.312371.1809

چکیده

ادیبان گاه با بهره­گیری از آیات، تسلّط کامل و هنرمندانۀ خود را در سخن­آرایی جلوه‌گر ساخته و گاه با تصویرسازی­های شاعرانه و قرینه­پردازی­های ماهرانه، با استشهاد به آیات، سخن را با عبارات و الفاظ متوازن و متساوی بر بستر سجع و ترصیع و موازنه نشانده­اند و یا با واج­آرایی، ارسال­المثل، حسن تعلیل، استعاره، تشخیص و تضمین شاهکار آفریده­اند و البتّه، شاهکار نفثة­المصدور، اثر ممتاز محمّد زیدری نسوی، نمونۀ مثال­زدنی از این دست است؛ به­ویژه که مؤلّف، ضمن بهره­گیری از محسّنات لفظی آیات و احادیث و نیز سبک ادبی قرآن و آهنگ واژگان، استفادۀ مفهومی عمیقی از آیات قرآن و احادیث را وجه نظر داشته است. اقتباس و بهره­مندی از آیات و احادیث از مهم‌ترین مختصّات نثر فنّی به ­شمار می­آید و نفثة­المصدور زیدری، از برجسته­ترین کتب تاریخی- ادبی است که کاربرد آیات و احادیث در آن با توجّه با مُلازمت نویسندگان با سلاطین غزنوی و مغول و آگاهی از وقایع سیاسی و بیان هدف­های ذوقی- انگیزشی و پنهان­کاری­های سیاسی آن­ها در قالب شگردهای ادبی، یکی از ویژگی­های مهمّ نثر این کتاب به شمار می­رود. پژوهش حاضر با استفاده از روش کتابخانه­ای و تحلیل محتوا، روش­ها و شیوه­های متداول به­کارگیری آیات و احادیث نفثة­المصدور و نیز روش­های ابداعی زیدری را در اقتباس از آیات و احادیث دنبال می­کند. باید گفت که در بخش کاربرد لفظی آیات، شیوه­های «تضمین آیه به ­عنوان دنبالۀ کلام»، «که موصوله» و «ترکیب اضافی»، به ­عنوان توضیحی اضافه در متن گنجانده شده­اند که نشان‌دهندۀ قدرت نویسنده در ترکیب کلام قرآن با سخن خود است. از نظر معنوی نیز در بیشتر موارد اقتباس از آیات و احادیث به‌صورت تتمیم و تکمیل و بدون واسطۀ معنایی آورده شده است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم (1390)، ترجمۀ الهی­قمشه­ای، قم، پیام مقدّس.
تمیمی ­آمدی، عبدالواحد (1366)، تصنیف غررالحکم و دررالکلم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. 
جعفری­تبار، حسن (1386)، در دلو آفتاب، تهران، دادگستر.
جوینی (1388)، تاریخ جهانگشا، چاپ محمّد قزوینی، تهران، نگاه.
حمیدی، صغری (1395)، «بررسی تضمین­های عربی جهانگشای جوینی و نفثة­المصدور نسوی»، پایان‌نامۀ کارشناسی­ارشد،  استاد راهنما فرهاد براتی، دانشگاه سلمان فارسی کازرون.
خانلری، زهرا (1336)، فرهنگ ادبیّات فارسی، تهران، توس.
خسروبیگی، هوشنگ (1385)، «تاریخ­نگاران: شهاب­الدّین محمّد نسوی و سیرت او»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ش104-105 و 106، ص84-89.
خطیبی، حسین (1366)، تاریخ تطوّر نثر فارسی، تهران، دانشگاه تهران.
ــــــــــــــ (1386)، فنّ نثر در ادب پارسی، چ3، تهران، زوّار.
خیّام­پور، عبدالرّسول (1386)، دستورزبان فارسی، چ15، تبریز، ستوده.
ذاکری­کیش، امید و همکاران (1393)، «تحلیل ساختاری زبان غنایی (با تکیه بر نفثة­المصدور)»،  جستارهای زبانی، دورۀ 5، ش2، ص 111-138.
راستگو، محمّد (1383)، تجلّی قرآن و حدیث در شعر فارسی، چ3، تهران، سمت.
راشدمحصّل، محمّدرضا (1380الف)، پرتوهایی از قرآن و حدیث در ادب فارسی، مشهد، به‌نشر.
ــــــــــــــ (1380ب)، نشانه­شناسی ادبی در کاربرد قرآن و حدیث، مشهد، آهنگ قلم.
رنجبر، محمود و محمّدعلی خزانه­دارلو (1391)، «بررسی روایت و بن­مایه­های داستانی در نفثة­المصدور»، کاوش­نامه، سال13، ش25، ص 87-114.
سرمدی، مجید و علی عابدی (1392)، «بررسی مفهومی و ساختاری آیات قرآن در نفثة­المصدور»، پژوهش­های ادبی – قرآنی، سال اوّل، ش4، ص 83-112.
شعیری، تاج­الدّین (1405ق)، جامع­الاخبار، قم، رضی.
صادقی، محمّد (1387)، «بررسی کنایه و انواع آن در نفثة­المصدور»، ادب حماسی، دوره4، شماره7، ص 116-132.
صفا، ذبیح­الله (1363)، تاریخ ادبیّات در ایران، ج3، چ6، تهران، فردوس.
طاهرخانی، جواد (1383)، بلاغت و فواصل قرآن، تهران، جهاد دانشگاهی.
طباطبایی، سیّدمحمّدحسین (1374)، تفسیر المیزان، ترجمۀ سیّدمحمّدباقر موسوی­­همدانی، ج18 و 20، چ5، قم، اسلامی.
طحّان، احمد (1387)، «نقد و بررسی زیباشناختی نفثة­المصدور»، پژوهش­هایادبی، ش19، ص89-116.
علوی­مقدّم، محمّد و رضا اشرف­زاده (1379)، معانی و بیان، چ2، تهران، سمت.
فرشیدورد، خسرو (1357)، «جمله­وارۀ پیرو فعل یا پیرو فعلینه (2)»، گوهر، ش66، ص433-437.
مازندرانی، محمّدهادی (1376)، انوارالبلاغه(درفنونمعانی،بیانوبدیع)، چاپ محمّدهادی غلامی‌نژاد، تهران، قبله.
مجلسی، محمّدباقر (بی­تا)، بحارالانوار، تهران، المکتبة اسلامیّه.
مطعنی، عبدالعظیم ابراهیم محمّد (1388)، ویژگی­های بلاغی بیان قرآنی، چاپ حسین سیّدی، تهران، سخن.
میر، مستنصر (1387)، ادبیّات قرآن، ترجمۀ محمّدحسن محمّدی مظفر، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب.
نسوی (1381)، نفثة­المصدور، چاپ امیرحسین یزدگردی، تهران، توس.
میکائیلی، حسین و ابراهیم گودرزی (1391)، «نفثة­المصدور از منظر رمانتیسم»، تحقیقات تعلیمی و غنایی زبان و ادب فارسی، ش11، ص213-229.
وراوینی (1393)، مرزبان­نامه، چاپ خطیب ­رهبر، چ7، تهران، صفی­علیشاه.
هادی، روح­اللّه و نگین مژگانی (1396)، «اضافۀ استشهادی»، نقد ادبی و بلاغت، دورۀ 6، ش2، ص243-255.