کارکرد بلاغی وجه جمله در خسرو و شیرین نظامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تهران

چکیده

شعر نظامی از نظر بلاغت ارزش چشمگیری دارد. توجّه شاعر به اصول بلاغی و چگونگی ارتباط او با مخاطب از مباحث برجستۀ شعر نظامی‌است که از طریق بررسی این مباحث، می­توان به توانایی شاعر در هنر شاعری و تأثیرگذاری بر مخاطب خود پی برد. در منظومۀ خسرو و شیرین، شاعر بیش از هر اثر دیگری از عنصر گفت­وگو بهره برده است. حضور مخاطب و توجّه شاعر به وی کاملاً مشهود است و بین گوینده و شنونده ارتباطی دوسویه برقرار است؛ از این‌رو، وجوه مختلف جمله بسامد زیادی در اشعار او دارد و با تحلیل این وجوه از منظر علم معانی می­توان به کارکرد ادبی و هنری آن­ها در متن پی برد. یکی از ویژگی‌های نحوی جمله، «وجه» است که کارکرد بسیارمهمّی در تحلیل بلاغی متون ادبی دارد. وجه جملات، کارکرد تعاملی زبان را نشان می­دهد و از میزان ارتباط نویسنده با مخاطب حکایت می­کند. بر این اساس، وجه جملات از مؤثّرترین عوامل ایجاد پویایی و چندصدایی در متن است. در این پژوهش به بررسی وضعیّت وجه جمله در شعر نظامی با تأکید بر منظومۀ خسرو و شیرین می‌پردازیم و کارکرد وجوه امری، پرسشی و ندایی و همچنین وجه شرطی را که بنا بر فرضیّۀ ما کارکرد مهمّی در شعر نظامی دارند، بررسی می­کنیم. در بخش جملات امری، به جملات دعایی نیز که کاربرد بسیاری در شعر نظامی دارند، می­پردازیم.

کلیدواژه‌ها


آق‌اولی، حسام‌العلما (۱۳۱۵)، درر الأدب، شیراز، بی­نا.
آهنی، غلامحسین (۱۳۶۰)، معانی و بیان، تهران، بنیاد قرآن.
انوری، حسن و احمد گیوی (۱۳۸۷)، دستور زبان فارسی ۲، چ4، تهران، فاطمی.
تجلیل، جلیل (۱۳۸۵)، معانی و بیان، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
شمیسا، سیروس (۱۳۸۹)، معانی، تهران، میترا.
صفا، ذبیح­اللّه (۱۳۷۷)، آیین سخن، تهران، ققنوس.
مازندرانی، محمّدهادی (۱۳۷۶)، انوار البلاغه، چاپ محمّدعلی غلامی­نژاد، تهران ، مرکز فرهنگی نشر قبله.
معلوف، لوئیس (۱۳۸۴)، المنجد، ترجمۀ محمّد بندرریگی، تهران، ایران.
ناتل خانلری، پرویز (۱۳۵۱)، دستور زبان فارسی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
ـــــــــــــــــــ (۱۳۸۲)، دستور تاریخی زبان فارسی، چاپ عفّت مستشارنیا، چ5، تهران، توس.
نظامی گنجوی (۱۳۹۳)، خسرو و شیرین، چاپ وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران، قطره.
Halliday, M. A. K. (1985), An Introduction to Functional Grammar, London, Edward Arnold.
Jakobson, R. (1960), Closing Statement: Linguistics and Poetics, T. A. Sebeok (ED), Cambridge, Mass: M.I.T. Press.