دیالکتیک شعر قدسی و شهود معنا در اندیشة بیدل دهلوی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری پژوهش هنر دانشگاه تربیت مدرس

2 دانشیار گروه پژوهش هنر دانشگاه تربیت مدرس

3 استادیار گروه نقاشی دانشگاه الزهرا

چکیده

سامانة معرفتی و هویّت هنری بیدل در دو سطح تجربة شهودی و متن قدسی، قابل واکاوی است که پیوندی وثیق، ازحیث هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی، این دو لایة معرفتی- هنری را با هم متّحد می‌سازد؛ نخست، تجربة شهودی که ناشی از سلوک «تَبَتُل تا فنا» و معراج «پله­پله تا خدا»ست و دوم، مجموعه‌ای رازآلوده از متن‌های قدسی که غزل فلسفی، مقوّم آن است. این مجموعه، با زبانی نمادین، وصف­ناپذیری حق را رمزگشایی می­کند و خدا را در مرتبة درک شهودی آدمی می­نشاند؛ به دیگر سخن، بیدل معنا را از خلال فرآیند سه­گانة تنزیل، تأویل و تفسیر، در متن قدسی بازمی‌آفریند. پرسش‌های بنیادینی که این وجیزه در پرتو فرضیة پژوهش به روشن­شدن آن نظر دارد، بدین شرح است: الف. برجسته­ترین رابطة ممکن و موجود میان تجربة شهودی (لایة معرفتی) و زبان نمادین تأویل‌گرای بیدل (لایة هنری) چیست؟  ب. علل گرایش بیدل به بیان نمادین در اشعارش چیست؟ در واکاوی این دو پرسش، به آزمون این فرضیه می­پردازیم که مبانی هستی­شناختی و مبادی معرفت­شناختی تجربة شهودی بیدل، نسبتی آگاهانه و ظریف با زبان و صورت‌گری‌های بیان نمادین وی دارد. شاعر برای برگرفتن نقاب از چهرة شاهد معنا، به نمادپردازی و آفرینش متون قدسی روی می‌آورد؛ ازطرف ­دیگر، سرشت زبان‌های طبیعی که در ذیل گفتمان‌های تجربه‌پذیر بشری جای می‌گیرد، راه را بر تجلّی مطلق سد می­کند؛ به همین دلیل، بیدل به وساطت خیال، رمز و نماد در پرتو درک صوفیانه، بر این محدودیّت زبانی چیره می‌شود.

کلیدواژه‌ها


ابن‌ عربی، محی­الدین (1429)، الفتوحات مکیه، به تصحیح عثمان یحیی قاهره، بی‌نا.

ـــــــــــ ، فصوص، (1366)، به اهتمام ابوالعلا عفیفی، تهران، دانشگاه الزهرا.

اسکارچیا، جیان روبرتو (1384)، هنر صفوی، زند، قاجار، ترجمة یعقوب آژند، چاپ دوم، تهران، مولی.

آرزو، عبدالغفور (1388)، انسان کامل از دیدگاه بیدل و حافظ، تهران، سورة مهر.

آزادبخت، مجید (1390)، «بررسی شاخصه‌های تصویرسازی و نمادگونة اشعار بیدل دهلوی»، پایان­نامة کارشناسی ارشد، استاد راهنما ایرج داداشی، دانشگاه تربیت­‌مدرس.

بیدل ‌‍‌دهلوی، میرزا عبدالقادر (1387)، غزلیّات، به‌ کوشش اکبر بهاروند، شیراز، نوید.

ـــــــــــــ (1385)، غزلیّات، به‌کوشش اکبر بهاروند، تهران، نگاه.

ـــــــــــــ (1397)، غزلیّات، به‌کوشش اکبر بهاروند، تهران، نگاه.

ـــــــــــــ (1344)، کلیّات ابوالمعانی، ج3، کابل، بی‌نا.

پژمان، محمّدعارف (1376)، بیدل‌شناسی، هرمزگان، دانشگاه هرمزگان.

پورجوادی، نصرالله (1374)، شعر و شرع، تهران، اساطیر.

پورنامداریان، تقی (1386)، رمز و داستان‌های رمزی در ادبیّات فارسی، چاپ ششم، تهران، علمی و ‌فرهنگی.

حسینی، حسن (1387)، بیدل، سپهری و سبک هندی، چاپ چهارم، تهران، سروش.

ذکاوتی ‌قراگزلو، علی‌رضا (1372)، گزیدة اشعار سبک هندی، تهران، نشر دانشگاهی.

رزّاقی، محمّد‌کبیر و عبدالوهاب فایز (1384)، اسیر بیدل، تهران، عرفان.

روحانی، مسعود، سیاوش حق‌جو و علی‌اکبر شوبکلایی (1394)، «بررسی وحدت‌وجود در رباعیّات بیدل»، ادبیّات عرفانی و اسطوره‌شناختی، سال یازدهم، ش38، بهار، 127-163.

ستاری، جلال (1376)، مجموعه مقالات اسطوره و رمز، چاپ سوم، تهران، سروش.

سلجوقی، صلاح‌الدین (1388)، نقد بیدل، چاپ سوم، تهران، عرفان.

شفیعی‌کدکنی، محمّدرضا (1387)، شاعر آیینه‌ها، چاپ هشتم، تهران، آگه.

شوان، فریتیوف (1387)، روح نمادپرداز در اسطوره و رمز، ترجمة جلال ستاری، تهران، سروش.

صانع‌پور، مریم (1385)، محی‌الدین ابن‌ عربی و نقش خیال قدسی در شهود حق، تهران، علم.

فتوحی، محمود (1385)، سبک هندی، تهران، سخن.

کاظمی، محمّدکاظم (1387)، رهیافت‌هایی در شعر بیدل، تهران، سورة مهر.

کمالی‌زاده، طاهره (1389)، هنر و زیبایی از دیدگاه سهروردی، تهران، فرهنگستان هنر.

نصر، حسین (1389)، سه حکیم مسلمان، ترجمة احمد آرام، تهران، امیرکبیر. 

ـــــــــــ (1393)، دین و نظام طبیعت، ترجمة انشاءالله رحمتی، تهران، نی.