تصحیح چند تصحیف و تحریف در دیوان خاقانی شروانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز

2 استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز

3 دانش‌آموختۀ کارشناسی‌ارشد زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز

چکیده

خاقانی شروانی، شاعر نام‌آوری است که طرز سخن و غرابت کلامش، از دیرباز زبانزد خاصّ و عام بوده است. سخن خاقانی دارای ویژگی‌هایی نظیر استفاده‌ از اصطلاحات علوم مختلف، بازی‌های کلامی و ... است؛ چنان‌که کمتر پیش می‌آید خوانندۀ شعر او از مراجعۀ مکرّر به شرح‌ها و فرهنگ‌های لغت بی‌نیاز باشد. در گذر زمان و تحت­تأثیر عواملی مانند بروز جنگ‌ها، آشفتگی‌ها و دیگر حوادث روزگار، نسخه‌های خطّی اصیل دیوان خاقانی، کم‌کم از بین رفته ‌است و تنها تعدادی انگشت‌شمار از آنها وجود دارد که اساس کار مصحّحان و محقّقان قرار گرفته است. بااین­حال، وجود چند نسخۀ چاپی معتبر از دیوان وی، تاحدودی نیاز دانشجویان و علاقه‌مندان را در دهه‌های اخیر برطرف کرده است، امّا هنوز فقدان وجود یک تصحیح علمی-انتقادی پیراسته از این دیوان احساس می‌شود. نگارندگان باتوجّه­به فراگیربودن موارد تصحیف و تحریف در دیوان خاقانی، و باتوجّه‌به اهمیّت ساحت لفظ در نظر خاقانی و تأثیر آن بر بُعد معنایی شعر او، درصدد رفع برخی اشتباهات در دیوان چاپی تصحیح سجادی برآمده‌ و کوشیده‌اند با استفاده از سایر نسخه‌های چاپی یا خطّی، این اشتباهات را اصلاح کنند. همین نمونه‌های اندک، نشانگر ضرورت و اهمیّت پیراستن سروده‌های خاقانی از نقیصۀ مذکور است.

کلیدواژه‌ها


تبریزی، محمدحسین بن خلف (1335)، برهان قاطع، به اهتمام محمّد معین، تهران، امیرکبیر.

ترکی، محمدرضا (1394)، نقد صیرفیان (فراز و فرود خاقانی­شناسی معاصر)، تهران، سخن.

خاقانی شروانی، افضل­الدین ابراهیم (1317)، دیوان خاقانی شروانی، به تصحیح علی عبدالرّسولی، تهران، خیّام.

­ـــــــــــــ (1324-1325ق)، کلیّات خاقانی، حاشیه­نویس مولوی م‍ح‍مّ‍دص‍ادق ع‍ل‍ی‌ غ‍ال‍ب‌ ل‍ک‍ه‍ن‍وی‌، جلد 1، لکهنو، م‍طب‍ع‌ م‍ن‍ش‍ی‌ ن‍ول‍ک‍ش‍ور.

ـــــــــــــ (1336)، دیوان حسّان­العجم افضل­الدین بدیل­ بن علی خاقانی شروانی، به کوشش حسین نخعی، تهران، امیرکبیر.

ـــــــــــــ (1375)، دیوان خاقانی، ویراستۀ میرجلال­الدین کزّازی، تهران، مرکز.

ـــــــــــــ (1380)، دیوان خاقانی شروانی، مطابق نسخۀ خطّی 763 هجری (از مجموعۀ شخصی)، با مقدّمۀ بدیع­الزمان فروزانفر، به اهتمام جهانگیر منصور، تهران، نگاه.

ـــــــــــــ (1385)، دیوان خاقانی شروانی، به کوشش ضیاءالدین سجّادی،چاپ هشتم، تهران، زوّار.

ـــــــــــــ (بی­تا)، دیوان خاقانی، نسخۀ خطّی ش971، کتابخانۀ مجلس.

ـــــــــــــ (بی­تا)، دیوان خاقانی، نسخۀ خطّی ش1816، کتابخانۀ ملی پاریس.

ـــــــــــــ (تحریر 664ق)، دیوان خاقانی، نسخۀ خطّی شor.7942، کتابخانۀ میوزیوم بریتیش لندن، کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، میکروفیلم ش1871.

دهخدا، علی­اکبر (1373)، لغت­نامه، تهران، دانشگاه تهران.

رادویانی، محمّد بن عمر (1949)، ترجمان البلاغه، تصحیح احمد آتش، استانبول، ابراهیم خروس.

رودکی، جعفر بن محمّد (1387)، دیوان، تصحیح، ویرایش و توضیح نصراالله امامی، چاپ دوم، تهران، مؤسسـۀ تحقیقـات و توسعۀ علوم انسانی.

سجّادی، ضیاءالدین، (1393)، فرهنگ لغات و تعبیرات با شرح اعلام و مشکلات دیوان خاقانی شروانی، جلد دوم، چاپ چهارم، تهران، زوّار.

سعدی، مشرف­الدین مصلح بن عبدالله (1359)، بوستان (سعدی­نامه)، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، تهران، انجمن استادان زبان و ادبیّات فارسی.

فردوسی، ابوالقاسم (1366)، شاهنامه، به تصحیح جلال خالقی مطلق، جلد1، تهران، مرکز دائرة­المعارف بزرگ اسلامی.

کزّازی، میرجلال­الدین (1385)، گزارش دشواری­های دیوان خاقانی، تهران، مرکز.

مایل هروی، نجیب (1380)، تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطّی، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

مساح، رضوان و محمّدنوید بازرگانی، (1367)، «تصحیف»، دانشنامۀ بزرگ اسلامی، ج15، 377-380.

ناصرخسرو قبادیانی، ابومعین (1357)، دیوان اشعار حکیم ناصرخسرو قبادیانی، به اهتمام مجتبی مینوی و مهدی محقق، تهران، دانشگاه تهران.

نظامی، الیاس بن یوسف (1389)، لیلی و مجنون، تصحیح و شرح مجدد از روی 14 نسخۀ خطّی، بهروز ثروتیان، چاپ دوم، تهران، امیرکبیر.