مقایسة ساختاری معارف‌العوارف، اثر عبدالرّحمنِ بُزغُش شیرازی با ترجمۀ عوارف‌المعارف، اثر ابومنصورِ عبدالمؤمن اصفهانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه اصفهان

2 استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه اصفهان

3 دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه اصفهان

چکیده

نگاه اهل تحقیق و عارفان و سالکان طریقت به آثار عرفانی، اغلب بر متونی متمرکز بوده است که علاوه بر طرح مبانی نظری، برنامه‌ها و راهکارهایی تربیتی ارائه دهند. عوارف‌المعارف در ابتدای سدة هفتم، مجموعه معارف زاهدانه‌ای را عرضه کرد که موجب شد تا قرن‌ها تدریس آن، پیش‌شرط تأسیس بعضی خانقاه‌ها باشد. عوارف‌المعـارف ابوحفص شهاب‌الدّین عمر سهروردی علاوه بر طرح مبانی سلوک عرفانی، به بیان حدّ و مرز و جوانب مثبت و منفیِ هر دستور صوفیانه می‌پردازد و ازاین‌روی به­لحاظ نقد   دیدگاه­های مخالفان تصوّف، معرّفی متشبّهان و چگونگی رفع شبهات، شاخص است. ضرورت ترجمة این اثر و اهتمام بدان موجب شد هریک از مترجمان به تناسب، بهره‌ای به مخاطبان برسانند. از میان ترجمه‌ها، به بررسی تطبیقی دو اثر پرداخته‌ایم که هر دو در انتهای قرن هفت و ابتدای قرن هشت پدید آمده است؛ ترجمة ابومنصور اصفهانی و ترجمة عبدالرّحمن شیرازی. نوع پردازش ساختاری متن، سبک زبانی و بیانی مترجمان، برتری‌ها و نقاط ضعف هریک، ازجمله نکاتی است که در این مقاله بررسی شده‌اند. مهم‌ترین یافتة این پژوهش آن است که ترجمة عوارف‌المعارف صرفاً اقتباسی از عوارف‌المعارف محسوب می‌شود و معارف‌العوارف ترجمه‌ای دقیق، جامع و متعهّد به پیام سهروردی است؛ هرچند که نثر ابومنصور اصفهانی خیال‌انگیزتر (دارای صورخیال بیشتر) است و فضای شاعرانه‌تری دارد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم (1374)، ترجمة بهاءالدّین خرّمشاهی، تهران، جامی و نیلوفر.

اُشنُوی، تاج‌الدّین (۱۳۶۸)، تصحیح نجیب مایل هروی، تهران، طهوری.

اصفهانی، ابومنصور اسماعیل (۱۳۷۴)، ترجمة عوارف المعارف، به اهتمام قاسم انصاری، چاپ دوم، تهران، علمی و فرهنگی.

جامی، نورالدّین عبدالرحمن (1382)، نفحات الأنس من حضرات القدس، تصحیح محمود عابدی، چاپ چهارم، تهران، اطلاعات.

دانش‌پژوه، محمّدتقی (1364)، فهرست میکروفیلم‌های کتابخانة مرکزی، ج 3، تهران، دانشگاه تهران.

دهباشی، مهدی و علی‌اصغر میرباقری‌فرد (۱۳۹۲)، تاریخ تصوّف (۱)، تهران، سمت.

رازی، نجم‌الدّین (1374)، مرصاد‌العباد، به اهتمام محمّدامین ریاحی، چاپ پنجم تهران، علمی و فرهنگی.

زرکوب شیرازی، احمد بن ابی‌الخیر (۱۳۹۰)، شیرازنامه، تصحیح اکبر نحوی، شیراز، دانشنامة فارس.

زرّین‌کوب، عبدالحسین (1382)، ارزش میراث صوفیّه، چاپ یازدهم، تهران، امیرکبیر.

سروری، امید (1394)، «ترجمۀ عوارف‌المعارف از ظهیرالدّین عبدالرّحمن شیرازی»، پیام بهارستان، ش 25، 104-111.

سهروردی، ابوحفص شهاب‌الدّین عمر (2006)، عوارف‌المعارف، تصحیح احمد عبدالرّحیم السایح، قاهره، مکتبه الثّقافة الدّینیّه.

شمس، محمّدجواد (۱۳۷۹)، «عارفان سهروردیة بُزغُشیة فارس»، معارف، ش۲، ۱04-۱16.

شیرازی، ظهیرالدّین عبدالرّحمن (891 ق)، نسخة خطی معارف‌العوارف فی ترجمة عوارف‌المعارف، [H. G. 21/63 560]، ش ۵۹۱ [شمارة میکروفیلم: 74/1] علیگره، کتابخانۀ مولانا آزاد دانشگاه اسلامی.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1029ق)، نسخة خطی معارف‌العوارف فی ترجمة عوارف‌المعارف، [ش 1/56/297. 7]، ش    ۵۹۱ [شمارة میکروفیلم: 126]، علیگره، کتابخانۀ سبحان‌الله.

شیرازی، صدرالدّین محمّد (بی‌تا)، ذیلمعارف‌العارف، نسخة خطّی ش۱۵۷، مشهد، کتابخانة آستان قدس.

شیرازی، عیسی بن جنید (۱۳۶۴)، تذکرة هزار مزار، ترجمة شدّ الإزار، تصحیح نورانی وصال، شیراز، کتابخانة احمدی.

صفا، ذبیح‌الله (1373)،  تاریخ ادبیّات در ایران، جلد 2 و 3، چاپ چهارم تهران، فردوسی.

طاهری، حمید، شهلا محمودی و سیّد مهیلا حسینی (1391)، «چند ویژگی زبانی در ترجمة آیات تفسیر کشف‌الأسرار»، فصلنامة لسان مبین (پژوهش ادب عربی)، سال سوم، ش8، 178-197.

کاشانی، عزّالدّین محمود (1372)، مصباح‌الهدایه و مفتاح‌الکفایه، تصحیح جلال‌الدّین همایی، چاپ چهارم، تهران، هما.

مایل هروی، نجیب (1364)، «ترجمة عوارف‌المعارف سهروردی»، نشر دانش، ش 32، 34-40.

ناتل خانلری، پرویز (1377)، تاریخ زبان فارسی، چاپ ششم، تهران، فردوس.

نوشاهی، عارف (۱۳۷۸) «عوارف‌المعارف در شبه‌قارّه؛ شواهدی چند در رواج آن کتاب تا پایان قرن هشتم هجری»، معارف، دورة شانزدهم، ش2، 74-81.