خُشنی یا خنثی؟ تصحیح بیت‌هایی از دیوان خاقانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه بوعلی سینا

چکیده

بیت‌های زیادی از دیوان خاقانی به­سبب پیچیدگی‌ها و دقایق منحصربه‌فرد و نیز استفاده از واژگان غریب و به­کاربستن کلمات در حوزۀ معنایی متفاوت، دستخوش گشتگی و خوانش‌های اشتباه شده است. درعین­حال، باتوجّه­به همین گستردگی لغات و ترکیبات در شعر خاقانی، دیوان وی یکی از منابع اصلی فرهنگ‌نویسانِ قدیم برای استخراج لغات تازه و نیز شاهدهای شعری بوده است. مصحّحاندیوانخاقانیگهگاهبااستفاده از همین فرهنگ‌هایکم‌اعتبار،همانندجهانگیری،برهان، مجمع‌الفرس ونظایرآنها،بیت‌هایمشکوکوبحث‌برانگیزخاقانیراتصحیح کرده­اندومعنیآنهارانیزبراساسهمین فرهنگ‌ها ذکر کرده‌ و در مواردی به خطا رفته‌اند. در این پژوهش، ضمن نگاه انتقادی به فرهنگ‌های لغت و با استفاده از شواهد متون کهن، پیشنهادهایی برای تصحیح سه بیت از خاقانی مطرح و نشان داده شده است که واژۀ «خُشنی=زن فاحشه» در دیوان خاقانی حاصل خوانش اشتباه «خنثی=نرماده و مخنّث» در چند بیت از دیوان اوست. آگاه­نبودن به گسترۀ معنایی «خنثی» و «مخنّث» از عمده دلایلی بوده که مصحّحان را از تشخیص ضبط اصلی دست‌نویس‌های دیوان خاقانی دور کرده است، حال­آنکه توجّه به تناسب‌های حاکم بین واژه‌ها و ترکیبات موجود در بیت‌ها و استفاده از مضمون‌های همسان در آثار خاقانی، یکی از راه‌های تصحیح شعر دیریاب اوست.

کلیدواژه‌ها


استعلامی، محمد (1387)، نقد و شرح قصاید خاقانی براساس تقریرات استاد بدیع­الزمان فروزانفر، تهران، زوّار.

اسدی طوسی، ابومنصور (1365)، لغت فرس، به تصحیح فتح‌الله مجتبایی و علی­اشرف صادقی، تهران، خوارزمی.

انجوی شیرازی، میرجمال‌الدین حسین (1359)، فرهنگ جهانگیری، به اهتمام رحیم عفیفی، مشهد، دانشگاه فردوسی.

انصاری شیرازی، علی بن حسن (1371)، اختیارات بدیعی، تهران، شرکت دارویی پخش رازی.

انطاکی، داود بن عمر (1425ق)، بغیة‌المحتاج فی المجرّب من العلاج، بیروت، دارالفکر.

انوری، علی بن محمد (1376)، دیوان، به اهتمام محمّدتقی مدرس رضوی، تهران، علمی و فرهنگی.

انوری، حسن و همکاران (1390)، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن.

برزگر خالقی، محمّدرضا (1387)، شرح دیوان خاقانی، تهران، زوّار.

برهان، محمّدحسین بن خلف تبریزی (1376)، برهان قاطع، به اهتمام محمّد معین، تهران، امیرکبیر.

جرجانی، اسماعیل بن حسن (1345)، الأغراض‌الطبیه و المباحث العلائیه، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.

خاقانی، افضل‌الدین بدیل (1316)، دیوان، تصحیح و تحشیه و تعلیقات علی عبدالرسولی، تهران، سعادت.

ـــــــــــــ (1378)، دیوان، به کوشش ضیاء­الدین سجّادی، تهران، زوّار.

ـــــــــــــ (1375)، دیوان، به تصحیح میرجلال­الدین کزازی، تهران، مرکز.

خطیب‌رهبر، خلیل (1367)، دستور زبان فارسی؛ کتاب حروف اضافه و ربط، تهران، سعدی.

خُمرکی، ابوالرجاء (1359)، روضة‌الفریقین، به تصحیح عبدالحیّ حبیبی، تهران، دانشگاه تهران.

دهخدا، علی­اکبر (1377)، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران.

دنیسری، شمس‌الدین محمّد (1387)، نوادرالتبادر لتحفة البهادر، به کوشش محمّدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

رازی، ابوالفتوح (1371)، روض‌الجنان و روح‌الالجنان فی تفسیر القرآن، به تصحیح محمّدجعفر یاحقی و محمّدمهدی ناصح، مشهد، آستان قدس رضوی.

رازی، امین‌احمد (بی‌تا)، هفت اقلیم، تصحیح جواد فاضل، تهران، علی­اکبر علمی.

رازی، شهمردان بن ابی­الخیر (1362)، نزهت‌نامۀ علایی، تصحیح فرهنگ جهان‌پور، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

رازی، محمّدبن زکریا (1422ق)، الحاوی فی الطب، تصحیح هیثم خلیفه طعیمی، بیروت، دار الإحیاء التراث العربی.

زرّین‌کوب، عبدالحسین (1341)، «دربارة لغت­نویسی و دشواری­های آن (3)»، یغما، ش172، 346-350.

ژنده‌پیل، احمد جام نامقی (1390)، انس‌التائبین، تصحیح و توضیح علی فاضل، تهران، توس.

سجّادی، جعفر (1373)، فرهنگ معارف اسلامی، تهران، کومش.

سجّادی، ضیاء­الدین (1382)، فرهنگ لغات و تعبیرات خاقانی، تهران، زوّار.

سعدی، مصلح‌الدین (1392)، گلستان، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، تهران، خوارزمی.

ـــــــــــــ (1385)، کلیّات سعدی، تصحیح محمّدعلی فروغی، تهران، هرمس.

سنایی، ابوالمجد (1385)، دیوان، به سعی و اهتمام مدرس رضوی، تهران، کتابخانۀ سنایی.

ـــــــــــــ (1329)، حدیقة‌الحقیقه، تصحیح مدرس رضوی، تهران، سپهر.

شفایی اصفهانی، شرف­الدین حسن (136۲)، دیوان، تصحیح و کوشش لطفعلی بنان، تبریز، شفق تبریز.

عبید زاکانی (1343)، کلیّات، به تصحیح پرویز اتابکی، تهران، زوّار.

عطّار، فریدالدین (1386)، مصیبت‌نامه، مقدّمه و تصحیح محمّدرضا شفیعی­کدکنی، تهران، سخن.

قزوینی، محمّد (1354)، یادداشت­های قزوینی، به کوشش ایرج افشار، تهران، دانشگاه تهران.

کزازی، میرجلال­الدین (1389)، گزارش دشواری­های دیوان خاقانی، تهران، مرکز.

کتبی، محمود (1364)، تاریخ آل مظفر، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر.

کرمینی، علی بن محمّد (1363)، تکملة‌الأصناف، به کوشش علی روّاقی و با همکاری زلیخا عظیمی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

مدبّری، محمود (1370)، شرح احوال و اشعار شاعران بی‌دیوان، کرمان، پانوس.

ملطیوی، محمّدغازی (1383)، روضة‌العقول، تصحیح و تحشیۀ محمّد روشن و ابوالقاسم جلیل‌پور، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.

منصوری، مجید (1391)، «چند واژه در فرهنگ‌های فارسی»، ادب‌پژوهی، ش۲۰، 155-167.

ـــــــــــــ (1390)، «تحلیل دو واژه و ترکیب ساختگی در فرهنگ جهانگیری و برهان قاطع»، فنون ادبی، ش۱، پیاپی۴، 113- 122.

ـــــــــــــ (1388)، «تأملی در برخی ترکیبات برهان قاطع»، ادب‌پژوهی، دورۀ ۳، ش۹، 173-196.

مولوی، جلال‌الدین محمّد بلخی (1363)، مثنوی معنوی، به همّت رینولد الین نیکلسون، تهران، مولی.

ـــــــــــــ (1386)، کلیّات شمس، براساس چاپ بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران، هرمس.

ـــــــــــــ (1362)، فیه‌مافیه، تصحیح و حواشی بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران، امیرکبیر.

نزاری قهستانی، سعدالدین (1371)، دیوان، تصحیح مظاهر مصفا، تهران، علمی.

نظامی، ابومحمّد الیاس (1388)، شرفنامه، تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران، قطره.

هدایت، رضاقلی‌خان (بی‌تا)، فرهنگ انجمن آرای ناصری، تهران، کتاب­فروشی اسلامیه.