تبیینی ساخت‌گرا از تباین نیروانا و فنا

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تهران

2 دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تهران

چکیده

غایت و مقصد سلوک در عرفان اسلامی، فنا و در عرفان بودایی، نیرواناست. رسیدن به هر دو مقصد، از راه زدودن صفات و خواهش‌های نفسانی است. شباهت‌های فنا و نیروانا آن‌قدر هست که گاه مفهومی مشترک قلمداد می‌شوند. فنا و نیروانا تجربه‌هایی عرفانی هستند و با نظریّه‌های رایج در پژوهش‌‌های تجارب عرفانی نیز مطالعه می‌شوند. یکی از این نظریّه‌ها، ساخت‌گرایی است که تجارب عرفانی را پردازش‌شده و سامان‌یافته از باورها و انتظاراتی می‌داند که عارف با خود به تجربه می‌آورد. در نگاه ساخت‌گرا، عارف در حالی به تجربۀ عرفانی پا می‌گذارد که از آموزه‌ها و مفاهیم سنّتی دین و آیینش زمینه‌مند شده است و ازآنجاکه آموزه‌ها و مفاهیم سنّتی ادیان و مذاهب از اساس با هم متفاوت‌اند، تجربه‌های عرفانی عارفان آنها نیز نمی‌تواند یکسان باشد. در این مقاله، زمینه‌مندی‌های عارفان اسلامی و بودایی را در تجربۀ فنا و نیروانا از دریچۀ ساخت‌گرایی بررسیده‌ایم. ما استدلال می‌کنیم که تفاوت عقاید و آموزه‌های این دو آیین، مسیر سلوک و طریقت عارفانش را از اساس متفاوت ترسیم می‌کند و این دو مسیرِ ازاساس‌متفاوت، به مقصد واحدی نمی‌رسند؛ بنابراین، فنا و نیروانا یکسان نخواهند بود. این مقاله با گفتار مختصری در تجربۀ عرفانی  و معرّفی اجمالی نظریّه‌های ساخت‌گرایی و ذات‌گرایی آغاز می‌شود، سپس با بحثی در آموزه‌های اصلی عرفان اسلامی و بودایی برای رسیدن به فنا و نیروانا ادامه می‌یابد و در آخر، با قیاس این آموزه‌ها و بیان نتیجۀ استدلال تمام می‌شود.

کلیدواژه‌ها


ابونصر سراج‌، عبدالله‌ بن‌ علی‌ (۱۹۱۴)، اللمع فى التصوف، لیدن، بریل.

‏‫ــــــــــــــ (۱۳۸۲)، اللمع‌ فی‌ التصوف‌، ترجمۀ مهدی‌ مجتبی‌، تصحیح رینلد الین‌ نیکلسون‌، تهران‌، اساطیر.

استِیس، و. ت. (۱۳۶۷)، عرفان و فلسفه، ترجمۀ بهاءالدین خرمشاهی، تهران، سروش.

‏‫بقلی شیرازی، روزبهان (۱۳۸۱)، رسالة ‌القدس، تهران، یلدا قلم.

‏‫بهاء ولد (۱۳۸۲)، معارف، تهران، طهورى.

‏‫‏‫پاشایی. ع (۱۳۸۳)، بودا: زندگی بودا، آیین او، و انجمن رهروان او، گزارش متن‌های کانون پالی، ویراست 3، تهران، نگاه معاصر.

جرجانی‌، علی‌ بن‌ محمّد (۱۳۷۰)، کتاب التعریفات‌، تهران‌، ناصر خسرو.

جیمز، ویلیام‌ (۱۳۹۳)، تنوع تجربۀ دینی، ترجمۀ حسین‌ کیانی‌، تهران، حکمت.

خادمی، سمیه و محمّد سرورمولایی (۱۳۹۲)، «فنا و بقا و اتّحاد و اتّصال در دیوان بیدل دهلوی»، ادبیّات عرفانی، ش 8، 65-92.

رستمیان، محمّدعلی (۱۳۸۴)، «فنا و نیروانه (مقایسه‌ای بین عنایت سلوک در عرفان اسلامی و بودایی)»، هفت آسمان، ش 25، 189-228.

‏‫شایگان، داریوش (۱۳۹۲)، ادیان و مکتب‌های فلسفی هند، تهران، فرزان روز.

شجاری، مرتضی (۱۳۸۷)، «فنا از دیدگاه ابن­ عربی و ارتباط آن با معرفت نفس»، ادبیّات عرفانی و اسطوره‌شناختی، ش 13، 147-170.

‏‫ضیایی، عبدالحمید (۱۳۸۸)، «بررسی تطبیقی فنا و نیروانا در آموزه­های بودا، کارلوس کاستاندا و مولانا»، ادب حماسی، ش 9، 258-275.

‏‫عطّار، محمّد بن ابراهیم (۱۹۰۵)، تذکرة الأولیاء، تصحیح رینولد آلن نیکلسون، لیدن، مطبعة لیدن.

ــــــــــــــ (۱۳۸۳)، منطق‌ الطیر، تصحیح محمّدرضا شفیعی‌کدکنی، تهران‌، سخن‌.

علیپور، حسن (۱۳۹۳)، «سیر تاریخی و تکاملی اندیشة فنا در عرفان اسلامی»، آیین حکمت، ش 6، 95-120.

‏‫فدوی، طیبه و اسحاق طغیانی (۱۳۸۹)، «بررسی و تحلیل بازتاب فنا در منطق الطیر عطّار»، آینة معرفت، ش 22، 99-120.

فرغانی، سعیدالدین (۱۳۷۹)، مشارق الدرارى شرح تائیۀ ابن فارض‏، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.

‏‫فورمن‌، رابرت‌ (۱۳۸۴)، عرفان‌، ذهن‌، آگاهی‌، ترجمۀ عطا انزلی‌، قم‌، دانشگاه مفید.

‏‫قشیری، عبدالکریم‌بن هوازن (۱۳۷۴)، رسالۀ قشیریّه، ترجمۀ ابوعلی حسن ‌بن احمد عثمانی، تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران، علمی و فرهنگی.

قنبری، بخشعلی (۱۳۹۳)، «بررسی مقایسه‌ای نیروانة بودایی و فنا و بقا در دیدگاه مولوی»، اطّلاعات حکمت و معرفت، ش 107، 22-27.

‏‫کاشانی، عزّالدین محمودبن علی (بی‌تا)، مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه، تهران، هما.

‏‫کتز، استیون (۱۳۸۳)، ساخت‌گرایی، سنت و عرفان، ترجمۀ عطا انزلی، قم، آیت عشق.

‏‫مستملی‌، اسماعیل‌ بن‌ محمّد (۱۳۶۳)، شرح ‌‌التعرف‌ لمذهب‌ ‌التصوف‌، تصحیح محمّد روشن‌، ‏‫تهران‌، اساطیر.

‏‫مقدّم‌پور، فاطمه (۱۳۸۵)، «بررسی تطبیقی دو مفهوم فنا در عرفان اسلامی و نیروانه در آیین بودا»، نامۀ انجمن، ش 5، 1-78.

میرباقری‌فرد، علی‌اصغر و زینب رضاپور (۱۳۹۲)، «تحلیل و مقایسۀ فنا و بقا در سنّت عرفانی اوّل و دوم»، مطالعات عرفانی، ش 17، 175-204.

‏‫هجویری‌، علی ‌‌بن‌ عثمان‌ (۱۳۸۹)، کشف ‌المحجوب‌، تصحیح محمود عابدی، تهران‌، سروش.

Almond, Philip (1988), “Mysticism and its contexts”, Sophia, 27(1), 40-49.

Bernard, G. William (1997), Exploring unseen worlds: William James and the pholosophy of mysticism, Albany، Universtity of New York Press.

Bodhi, Bhikkhu (2005), In the Buddha’s Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon, Wisdom.

 ــــــــــــــــــــ(2010), The Noble Eightfold Path: Way to the End of Suffering, Kandi، Buddhist Publication Society.

ــــــــــــــــــــ (2013), “What does Mindfulness really mean? A Canonical perspective”, In J. M. G. Williams & J. Kabat-Zinn (eds.), Mindfulness: Diverse Perspectives on Its Meaning, Origins and Applications, 19-40, New York، Routledge.

Collins, Steven (1982), Selfless Persons: Imagery and Thought in Theravada Buddhism, New York، Cambridge University.

Encyclopedia of Buddhism (2013), New York، Routledge.

Gombrich, Richard F (2006), How Buddhism Began, The conditioned genesis of the early teachings, New York, Routledge.

Harvey, Peter (2013), An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices, Cambridge، Cambridge University.

Hollenback, Jess Byron (2000), Mysticism: Experience, Response, and Empowerment, Pennsylvania، Pennsylvania State University Press.

James, William (1902), The Varieties of Religious Experience, London and Bombay، Longmans, Green & Co.

Janz, Bruce (1995), “Mysticism and understanding: Steven Katz and his critics”, Studies in Religiun / Sciences Religieuses 24/1, 77-94.

Jones, R. M (1909), Studies in Mystical Religion, London، MacMillan.

K. C. Forman, Robert (1990), “Mysticism, Constructivism, and Forgetting”, In R. K. C. Forman (ed.), The Problem of Pure Consciousness, 3-4, New York، Oxford University Press.

Katz, Steven T. (ed.) (1978), Mysticism and Philosophical Analysis, New York، Oxford University Press.

 ــــــــــــــــــــ (1983), MysticismandReligiousTraditions, New York، Oxford University Press.

ــــــــــــــــــــ (ed.) (1992), Mysticism and Language, New York، Oxford University Press.

ــــــــــــــــــــ (2000), Mysticism and Sacred Scripture, New York, Oxford University Press.

Smart, Ninian (1978), “Understanding Religious Experience”, In S. T. Katz (ed.), Mysticism and Philosophical analysis, 10-21, New York، Oxford University Press.

Trainor, Kevin (2004), Buddhism: The Illustrated Guide, New York، Oxford University Press.

Vetter, Tilmann (1988), The Ideas and Meditative Practices of Early Buddhism, Leiden، Brill.