نگاهی به نقد خودپالایشی عرفا و بی‌التزامی به شرع

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه شیراز

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه شیراز

چکیده

یکی از مسائلی که در عرفان اسلامی، چالش­های فراوانی به همراه داشته و بهانة توجیه کینه­توزی مخالفان با تعالیم صوفیانه شده است، مسئلة «بی­التزامی به شریعت» است که به دلیل غفلت مدعیان، به‌عنوان جواز عارف واصل در مقیدنبودن به انجام عبادات تعبیر شده است. منتقدان و مفسرّان، آرای چندگانه­ای دربارة بی­التزامی عرفا به شرع ارائه داده­اند، اغلب مشایخ بزرگ نیز در دوره­های مختلف، انتقادهای بسیاری بر دیگر صوفیان وارد کرده­اند که بنا بر نوع دیدگاه ناقد و محیط اجتماعی و زمان فرق می­کند. تأمّل در اندیشه­های نقادانة خود عرفا در این زمینه که با تجارب عرفانی همراه است و همچنین تحلیل آنها، می­تواند پرده از حقیقت بردارد. نگاهی گذرا به کلام و رفتار بزرگان عرفان، نمایانگر توجّه آنها به ظاهر و باطن دین و اهداف والای آن و پرهیز از هرگونه قشری­گری دینی است. هرچند پژوهش‌های پراکنده­ای در تبیین این موضوع صورت گرفته است، امّا اهمیّت آن و توجّه به آسیب­شناسی در مسائل متنازع­فیه، ما را وادار می‌کند که نگاه خود عرفا را هم بر این مسئله واکاوی کنیم. در این نوشته، عقاید و بیانات عارفان و پژوهشگران اندیشة عرفانی و خودپالایشی عرفا در این زمینه بررسی می‌شود و توجیهات معرفتی در بی­التزامی به شرع نیز موردتوجّه قرار می­گیرد. فرضیة ما بر این مبنا استوار است که بی­التزامی به شریعت، حاصل عملکرد مدعیان تصوّف بوده است و در انتساب آن به مشایخ بزرگ می­توان تردید کرد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم، ترجمۀ مهدی الهی قمشه ای، تهران، اسوه،1370.

آقانوری، علی (1387)، عارفان مسلمان و شریعت اسلام، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب.

آملی، سید حیدر (1386)، جامع الاسرار و منبع الانوار، تصحیح و مقدّمة هانری کربن و عثمان اسماعیل

     یحیی، تهران، علمی و فرهنگی.

ابن سینا (1403)، الاشارات و التنبیهات، تهران، دفتر نشر کتاب.

ابن عربی، محمد بن علی (1388)، فتوحات مکیّه، ترجمة محمّد خواجوی، تهران، مولی.

ابن منظور، محمد بن مکرّم (1990)، لسان العرب، بیروت، دارالصادر.

ابوهلال عسکری (1353)، الفروق اللغویة، قاهره، دار العلم و الثقافة للنشر و التوزیع. .

اصغری، مریم (1394)، «بررسی و تحقیق در مورد اسقاط تکلیف...»، پایان­نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه محقق اردبیلی.

افراسیابی، غلامرضا (1372)، سلطان العشّاق، شیراز، دانشگاه شیراز.

انصاری، خواجه عبدالله (1376)، منازل السایرین، به کوشش علی شیروانی، قم، دارالعلم.

ـــــــــــــ (1356)، طبقات الصوفیّه، تهران، طوس.

بقلی شیرازی، شیخ روزبهان (1381)، غلطات السالکین، به کوشش جواد نوربخش، تهران، یلدا قلم.

ـــــــــــــ (1360)، شرح شطحیّات، تهران، انجمن ایران­شناسی فرانسه در تهران.

جامی، عبدالرحمان (1366)، نفحات الانس، به کوشش مهدی توحیدی، تهران، محمودی.

حرّانی، حسن (1363)، تحف العقول عن آل رسول، تصحیح علی­اکبر غفاری، قم، اسلامی.

 (1390)، جستجو در تصوّف ایران، تهران، امیرکبیر.

دیلمی، ابوالحسن(1363)، سیرت شیخ کبیر ابوعبدالله ابن خفیف شیرازی، ترجمۀ یحیی بن جنید شیرازی، تصحیح ا.شیمیل ماری، به کوشش توفیق سبحانی، تهران، بابک.

زنده­بودی، حسین (1383)، فرهنگ، ادب و گویش تنگسیری، بوشهر، انتشارات بوشهر.

سراج طوسى، ابونصر (1382)، اللمع فى التصوّف، تصحیح و تحشیه رینولد آلن نیکلسون، ترجمة مهدى محبتى، تهران، اساطیر.

شریف رضی، محمّد بن حسین(1379)، نهج البلاغۀ علی بن ابی طالب(ع)، ترجمة محمّد دشتی، قم، مشهور.

شعرانی، عبدالوهاب (1418)، الیواقیت و الجواهر فی بیان العقاید الاکابر، بیروت، دارالاحیا تراث العربی.

صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1366)، کسر اصنام الجاهلیه، ترجمۀ محسن بیدارفر، تهران، الزهرا.

طوسی، محمد بن حسن (1388)، امالی شیخ طوسی، ترجمة صادق حسن­زاده، قم، اندیشة هادی.

عبداللهی، محمدعلی (1384)، «طبقه بندی افعال زبانی در فلسفۀ تحلیلی و علم اصول»، نقد و نظر، ش39و40، 207-231.

عطّار، فریدالدین محمّد (1386)، مصیبت­نامه، تصحیح محمّدرضا شفیعی­کدکنی، تهران، سخن.

عین­القضاة همدانی (1386)، تمهیدات، با مقدّمه، تصحیح و تعلیق عفیف عسیران، تهران، منوچهری.

ــــــــــــ (1362)، نامه‌ها، به‌ کوشش‌ علینقی‌ منزوی‌ و عفیف‌ عسیران‌، تهران، زوّار.‌

غزالی، ابوحامد محمّد (1362)، المنقذ من الضلال، ترجمة صادق آیینه­وند، تهران، امیرکبیر.

ـــــــــــــ (1374)، کیمیای سعادت، به کوشش حسین خدیوجم، تهران، علمی و فرهنگی.

فرغانی، سعدالدین (1398ق)، مشارق الدراری، مقدّمه و تعلیق جلال آشتیانی، مشهد، دانشگاه فردوسی.

قشیری، ابوالقاسم (1374)، رسالة قشیریّه، ترجمة ابوعلی حسن بن احمد عثمانی و تصحیح بدیع­الزمان فروزانفر، تهران، علمی و فرهنگی.

لاهیجی، شیخ­ محمّد (1374)، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، مقدّمة کیوان سمیعی، تهران، احمدی.

محقق داماد، سیدمصطفی (1367)، «اباحه»، دایرة­المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرة­المعارف بزرگ اسلامی. 

مظاهری، عبدالرضا (1392)، «چگونگی پیوند شریعت با طریقت و حقیقت از طریق آیات و روایات»،

     سراج منیر، سال چهارم، ش13، 87-104.

ـــــــــــــ (1380)، «اسقاط تکلیف در عرفان اسلامی»، دانشکده ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، ش160، 525-538.

مولوی، جلال­الدین محمّد (1370). مثنوی معنوی، به اهتمام رینولد الین نیکلسون، تهران: بهزاد.

میرصادقی، جمال (1377)، واژه نامة هنر داستان­نویسی، تهران، مهناز.

هجویری، ابوالحسن علی (1375)، کشف المحجوب،  تصحیح ژوکوفسکی و مقدّمة قاسم انصاری، تهران، طهوری.

یثربی، سید یحیی (1384)، «جایگاه شریعت در قلمرو عرفان»، کتاب نقد، ش 35، 93-128.

یوسف­پور، محمّدکاظم (1380)، نقد صوفی، تهران، روزنه.