هستی‌شناسی عرفانی در غزلیّات فیض کاشانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه گلستان

چکیده

فیض­کاشانی، فیلسوف شاعری است که غزلیّات او هرچند از نظر ادبی چندان پرمایه نیست، امّا از منظر جریان­شناسی غزل عرفانی فارسی حائز اهمیّت است. بررسی این غزلیّات نشان می­دهد که فیض از قالب غزل برای بیان مناجات و دعا، تحمیدیّه و توصیه­های شرعی و گاه انتقاد اجتماعی سود برده است. صبغة عرفانی که به­ویژه متأثّر از عرفان ابن­عربی است، در غزلیّات او فراوان دیده می‌شود. در این نوشتار اجمالاً در بحث از معرفت­شناسی، به راه­های کسب علم و لزوم جلای باطن برای کسب معرفت از دیدگاه فیض اشاره شده است. سپس در بخش هستی‌شناسی، ابیاتی با موضوعاتی چون نسبت خداوند با هستی؛ یعنی تجلّی واحد در کثیر، گذر از کثرت به وحدت، تجلّی غیب در شهادت، فیض اقدس و مقدّس، رحمت و فقر ذاتی موجودات، ارتباط جزء و کلّ، انسان مظهر اسم جامع، تجدّد امثال و معدوم­بودن غیرحق بررسی شده است. دیدگاه فیض متأثّر از حکمت متعالیّه است؛ چراکه معرفت عرفانی و شهودی از منابع معرفتی آن است. در این مقاله ابیاتی برگزیده و تحلیل شده­اند که نشان می­دهد چگونه این اندیشه­های عرفانی در سبک ادبی بیان تصویری می­یابد. تحلیل­ها نشان می­دهد اندیشه­های مطرح در این اشعار از طریق شیوة چینش واژگان، دلالت­های ثانوی، تداعی­ها و تصویرسازی، جنبة شاعرانه یافته است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم (1371)، ترجمه و توضیح سیّد جلال­الدّین مجتبوی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

ابن­عربی، محیی­الدّین (1386)، فصوص الحکم، ترجمة محمّدعلی و صمد موحّد، چاپ سوم، تهران، کارنامه.

                          (بی­تا)، الفتوحات المکیه فی اربع مجلدات، بیروت، دار صادر.

                          (2001)، تفسیر ابن­عربی، به تصحیح الشیخ عبدالوارث محمّدعلی، بیروت، دارالکتب العلمیه.

                          (1421)، مجموعه رسائل ابن­عربی، بیروت، دار المحجة البیضاء.

ابوزید، نصر­حامد، (1385)، چنین گفت ابن­عربی، ترجمة احسان موسوی خلخالی، تهران، مروارید.

امامی، علی­اشرف و علی اکبری چناری (1391)، «تأمّلی در نگرش فیض به عرفان و تصوّف»، پژوهشنامة عرفان، ش 6، 1-22.

ایزوتسو، توشیهیکو (1387)، صوفیسم و تائوئیسم، ترجمة محمّدجواد گوهری، تهران، روزنه.

براتی، محمّدرضا (1387)، «مبانی عرفانی در اشعار فیض کاشانی»، پژوهشنامه کاشان، ش ۴و۵، ۵-۲۷.

پالاسیوس، میگوئیل آسین (1385)، زندگی و مکتب ابن­عربی، تهران، اساطیر.

پورنامداریان، تقی (1375)، رمز و داستان­های رمزی، چاپ چهارم، تهران، علمی و فرهنگی.

جامی، نورالدّین عبدالرحمن (1373)،  لوایح، تصحیح یان ریشار، تهران، اساطیر.

جهانگیری، محسن (1375)، محیی­الدّین ابن­عربی چهرة برجستة عرفان اسلامی، چاپ چهارم، تهران، دانشگاه تهران.

چیتیک، ویلیام (1390)، طریق عرفانی معرفت از دیدگاه ابن­عربی، ترجمة مهدی نجفی­افرا، چاپ دوم، تهران، جامی.

خاتمی، سیّدهاشم (1389)، «تصویرآفرینی عارفانه در غزلیّات فیض کاشانی»، شعرپژوهی، ش ۳، 37-74.

حیدری، مهدی (1394)، جریان­شناسی عرفان ابن­عربی در ادبیّات فارسی تا جامی، رسالة دکتری، استاد راهنما علی­محمّد مؤذنی، دانشگاه تهران، دانشکده ادبیّات و علوم انسانی.

خوارزمی، تاج­الدّین حسین (1364)، شرح فصوص الحکم، به کوشش نجیب مایل هروی، تهران، مولی.

دهباشی، مهدی (1387)، شرح رباعیّات فلسفی و عرفانی علّامه دوانی، تهران، هرمس.

زرّین­کوب، عبدالحسین (1369)، دنبالة جستجو در تصوّف، چاپ سوم، تهران، امیرکبیر.

صفا، ذبیح­الله (1372)، تاریخ ادبیّات در ایران، جلد 5، چاپ هشتم، تهران، فردوس.

فیض­کاشانی، ملامحسن (1387)، الکلمات مکنونه، تحقیق علیرضا اصغری، تهران، مدرسه عالی شهید مطهری.

                          (13۷۱)، ده رساله، به اهتمام رسول جعفریان، اصفهان، مرکز تحقیقات علمی و دینی امام امیرالمؤمنین علی.

                          (1377)، فهرست­های خودنوشت فیض به انضمام نسخه­شناسی و کتاب­شناسی، به کوشش محسن تاجی نصرآبادی، مشهد، بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی.

                          (1381)، کلیّات، تصحیح مصطفی فیضی، قم، اسوه.

القاشانی، کمال­الدّین عبدالرزاق (1370)، شرح علی فصوص الحکم، چاپ چهارم، قم، بیدار قم.

قیصری رومی، محمّدداود (1386)، شرح فصوص الحکم، به کوشش سیّدجلال­الدّین آشتیانی، چاپ سوم، تهران، علمی و فرهنگی.

کاکایی، قاسم (1382)، وحدت وجود به روایت ابن­عربی و مایستر اکهارت، چاپ دوم، تهران، هرمس.

کربن، هانری (1384)، تخیّل خلاق در عرفان ابن­عربی، ترجمة انشاء­الله رحمتی، تهران، جامی.

کمالی­زاده، طاهره (1388)، «هستی‌شناسی در آرای حکمی فیض کاشانی»، کاشان­شناخت، سال ششم، ش 6، 20-50.

مؤذنی، علی­محمّد و مهدی حیدری (بهار و تابستان 1394)، «اوحدالدّین نقطة ظهور افکار ابن­عربی در ادبیّات فارسی»، ادب فارسی، سال ۵، ش 1، پیاپی 15، 1-20.

همایی، جلال­الدّین، (1374)، مولوی­نامه، جلد 1، چاپ هشتم، تهران، هما.