پیوندِ بلاغت و ابعاد «وصف» در شعر هشت شاعر کودک

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد ارومیه

2 استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تهران

چکیده

وصف و بیان توصیفی به‌عنوان شگردی بلاغی و عنصری زیباشناختی در شعر کودک کاربرد دارد و اشکال و گونه‌های آن، مورداستفادۀ شاعرانِ کودک قرارّمی­گیرد. شاعران کودک با بهره­گیری خلّاقانه از ظرفیّت و امکانات این شیوۀ بیان، ضمن تقویّت وجه بلاغی و هنری کار خویش، دستیابی به اهداف اصلی شعر کودک، یعنی توسعۀ نگاه کودکان به محیط، رشد ذهنی و شخصیّتی، تقویّت قوۀ تخیّل، تلطیف عواطف و تعمیق اندیشه­های کودکان را بر خود تسهیل می­کنند. در این مقاله، ابتدا اهمیّت، کارکرد و قابلیّت­های وصفِ شاعرانه و اهمیّت بلاغی آن در شعر کودک، همچنین چگونگی تأثیر آن بر مخاطبان کودک تشریح شده است. سپس اشکال و گونه‌هایی از وصف و بیان وصفی که در آثار هشت شاعر مطرح کودک و نوجوان، کاربرد و بسامد دارد، تحت عناوین «وصف ذهنی»، «وصف عینی»، «وصف تصویری» و «وصف روایی» همراه با شواهد هرکدام بررسی و تحلیل شده است.به­علاوه، ضمن بررسی و تحلیل­ها، میزان و کیفیّت تأثیرگذاری هریک از این گونه‌ها بر مخاطبان کودک ارزیابی شده است. خاستگاه وصف عینی، مشاهدۀ دقیق و بی­واسطه و هدف از آن، بازنمایی وجه مادی و عینی پدیده‌ها بیان شده، از «وصف ذهنی» به‌عنوان نتیجۀ استفادۀ شاعر از امور عینی برای بیان ذهنیّات، عواطف و افکار خویش سخن رفته، «وصف تصویری» توصیفی مبتنی بر تخیّل با اعتبار زیباشناختی بارز تعریف شده و نهایتاً، «وصف روایی» گونه­ای از وصف معرّفی شده است که شاکلۀ آن، روایاتی شاعرانه و تمثیلی است که  مبتنی بر انسان­انگاری شکل می­گیرد.

کلیدواژه‌ها


ابراهیمی (شاهد)، جعفر و همکاران (1371)، برگزیدۀ شعر برای کودکان، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.

                          (1372)، آب، مثل سلام!، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان. 

                          (1374 الف)، بوی گنجشک، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.  

                          (1374ب)، بوی کال یاس، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان. 

                          (1374ج)، مثل یاس، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.

ایرانی، ناصر (1364)، داستان؛ تعاریف، ابزارها و عناصر، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.

بارتو، آگینا (1356)، شعر برای کودکان، ترجمۀ اردشیر نیکپور، تهران، شورای کتاب کودک.

بی­نیاز، فتح­الله (1392)، درآمدی بر داستان­نویسی و روایت­شناسی، چاپ سوم، تهران، افراز. 

پوروهاب، محمود و همکاران (1374)، حرف­های ناتمام، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان. 

حصارکی، محمّدرضا و سیّده شبنم لاجوردی­زاده (1396)، «ابزارهای بلاغی و دستوری توصیف در غزل فارسی»، مطالعات و زبان و ادبیّات غنایی، ش 24، 25-36.

رازانی، بهمن (1356)، پژوهشی اجمالی در زمینۀ ادبیّات کودکان، تهران، شرق.

رحماندوست، مصطفی (1370)، چشمۀ نور، چاپ دوم، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.

سلاجقه، پروین (1387)، از این باغ شرقی، نظریّه­های نقد شعر کودک، چاپ دوم، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.

شاملو، اکبر، غلامرضا سالمیان و نسرین خانی (1395)، «نگاهی به وصف­های خاقانی بر پایة نظریة تقابل دوگانه»، زبان و ادب فارسی، دورة 69، ش 233، 123-139.

شریف­نسب، مریم (1381)، «زبان و تصویرآفرینی در شعر کودک و نوجوان»، ادبیّات کودک و نوجوان، ش 3، 78-90.

شعبان­نژاد، افسانه (1374الف)، بابا و باران، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان. 

                          (1374ب)، شیشۀ آواز، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان. 

شعبانی، اسدالله (1374ج) ، «شکل و ساختار در شعر کودک»، پژوهشنامۀ ادبیّات کودک و نوجوان، سال اوّل، ش دوم. 22- 27.

شفیعی کدکنی، محمّدرضا (1370)، صور خیال در شعر فارسی، چاپ چهارم، تهران، آگاه.

صادق­زاده، محمود و مریم زارع بیدکی (1393)، «بررسی اصلی­ترین ویژگی‌های زبانی و تصویرآفرینی در اشعار رحماندوست»، مطالعات ادبیّات کودک، سال پنجم، ش 2، 1-32.

عقدایی، تورج (1394)، «بلاغت وصف در داستان سیاوش»، زیبایی‌شناسی ادبی، دورة 6، ش 25، 9-44.

فتوحی، محمود (1386)، بلاغت تصویر، تهران، سخن. 

کاظم­خانلو، ناصر، حسین آریان و نسرین بیرانوند (1394)، «زیبایی‌شناسی آثار ناصر کشاورز»، زیبایی‌شناسی ادبی، سال هفتم، ش 25، 189-217.

کشاورز، ناصر و همکاران (1368)، چکه­چکه اشک، تهران، کتاب­های قاصدک.

                          (1371الف)، باغ رنگارنگ، آواز قشنگ، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان. 

ـــــــــــــ (1373)، چکّه­ای آواز تکه­ای مهتاب، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان. 

کنان، شلومیت ریمون (1387)، روایت داستانی؛ بوطیقای معاصر، ترجمۀ ابولفضل حرّی، تهران، نیلوفر. 

کیانوش، محمود (1370)، باغ ستاره­ها، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان. 

                          (1374)، شعر کودک در ایران، چاپ دوم، تهران، آگاه.

مدنی، داوود و محمّد خسروشکیب (1388)، «نشانه­شناسی زبان در شعر کودک»، زبان و ادبیّات فارسی، ش 23، 101-114.

مزینانی، محمّدکاظم (1368)، آب یعنی ماهی، تهران، نهاد هنر و ادبیّات.

                          (1374)، تنها انار خندید، تهران، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان. 

نیک­خواه، مظاهر و نفیسه نیک­خواه (1391)، «بازتاب تشبیه در شعر کودک»، نقد ادبی و سبک­شناسی، ش 7، 141-157

نیمایوشیج (1357)، حرف­های همسایه، چاپ چهارم، تهران، دنیا.

یمینی­شریف، عباس (1372)، «شعر کودکان و نوجوانان»، هفده مقاله دربارۀ ادبیّات کودکان، تنظیم معصومه سهراب (مافی)، تهران، شورای کتاب کودک، 152-169.

یونسی، ابراهیم (1392)، هنر داستان­نویسی، چاپ یازدهم، تهران، نگاه.