الهام و صنعت در نظر شاعران عارف (دیدگاه‌های سنایی، عطّار و مولوی دربارة خاستگاه شعر)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تهران

چکیده

مسئلۀ خاستگاه شعر یکی از قدیمی‌ترین مباحث نقد ادبی است. پیشینۀ این بحث به یونان می‌رسد و باتوجّه­به منابع، می­توان گفت نخستین نظریّه‌ها را در این مورد افلاطون و ارسطو داده‌اند. در ادبیّات عرب هم به این مبحث توجّه شده است و اعراب پیش از اسلام به «تابعه» معتقد بوده‌اند. در ایران باستان نیز چنین اعتقادی وجود داشته و در ایران عهد اسلامی هم این دیدگاه به قوّت خود باقی مانده است. به­علاوه، در شعر عارفان نیز این مسئله بازتاب یافته است؛ به­طوری­که اشارات شعرای عارف را به این مقوله می‌توان در دو گروهِ الهام باواسطه و بی‌واسطه جای داد. همچنین باتوجّه­به زمینه‌های اجتماعی ادبیّات فارسی و تأثیر اندیشه‌های دینی در جامعۀ ایرانی، شاعران در انتخاب تابعه­‌ها به شخصیّت‌های دینی و مذهبی گرایش پیدا کردند؛ یعنی به جای اینکه الهام‌کننده را شیطان بدانند، از جبرئیل و دیگر شخصیّت‌ها استفاده کرده‌اند. در انتخاب شخصیّت‌های دینی به­عنوان الهام‌کنندۀ شعر در دورۀ اسلامی، تقابل شعر و شرع بسیار تأثیرگذار بوده است؛ البتّه شعرای عارف فقط به الهام­بودن شعر معتقد نبوده‌اند و به کوشش شاعر برای سرودن شعر هم اشاره کرده‌اند. با دقّت در افعالی که برای سرودن به­کاربرده‌اند، می‌توان به دیدگاه‌شان دربارۀ ساحت کوششی شعر پی برد.

کلیدواژه‌ها


ابن‌فارس، ابی‌الحسین احمد، (1368ق)، معجم مقاییس اللغة، تحقیق و ضبط عبدالسلام محمد هارون، قاهرة، دار احیاء الکتب العربیة.

ابن‌فندق، ابوالحسن علی بن زید بیهقی، (1361)، تاریخ بیهق، به تصحیح و تعلیق احمد بهمنیار و مقدّمۀ علّامه قزوینی، تهران، کتاب‌فروشی فروغی.

ابن‌منظور، (1408ق)، لسان‌العرب، نَسقَه و عَلقَ عَلیّه و وَضَعَ فَهارسة علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی.

ابوالفتوح رازی، (1381)، روض الجنان و روح الجنان، به تصحیح محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، جلد 4و 14، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

ارسطوطالیس، (1973)، فن الشعر، ترجمه عن الیونانیه و شرحه عبدالرحمن بدوی، الطبعة الثانیة، بیروت، دار الثقافة.

اسکلتن، رابین، (1375)، حکایت شعر، برگردان مهرانگیز اوحدی، با مقدّمه و ویرایش اصغر دادبه، تهران، میترا.

الاعشی، میمون بن قیس، (1950 م)، دیوان الاعشی الکبیر، الاسکندریة.

افلاکی، شمس‌الدین احمد، (1362)، مناقب‌العارفین، تصحیح و تعلیق تحسین یازیجی، جلد دوم، چاپ دوم، تهران، دنیای کتاب.

برهان، محمدحسین بن خلف تبریزی، (1342)، برهان قاطع، به اهتمام محمد معین، چاپ دوم، تهران، ابن‌سینا.

ثعالبی، عبدالملک بن محمد، (1385)، تحسین و تقبیح، ترجمۀ محمدبن ابی‌بکربن علی ساوی، تصحیح عارف احمد الزغول، تهران، میراث مکتوب.

حکیم ترمذی، (2002)، المنهیات، دراسة و تحقیق محمد عثمان خشت، قاهرة، مکتبة القرآن.

خاقانی، افضل­الدین، (1388)، دیوان، به کوشش ضیاءالدین سجادی، چاپ نهم، تهران، زوّار.

داد، سیما، (1387)، فرهنگ اصطلاحات ادبی (واژه‌نامۀ مفاهیم و اصطلاحات ادبی فارسی و اروپایی به شیوۀ تطبیقی و توضیحی)، چاپ چهارم، تهران، مروارید.

رودکی، (1368)، دیوان، به کوشش خلیل خطیب‌رهبر، چاپ چهارم، تهران، صفی‌علیشاه.

زرقانی، سیّد مهدی، (1391)، بوطیقای کلاسیک، تهران، سخن.

زرّین‌کوب، عبدالحسین، (1383)، آشنایی با نقد ادبی، چاپ هفتم، تهران،سخن.

                          ، (1387)، ترجمۀ فن شعر ارسطو، چاپ ششم، تهران، امیر کبیر.

سنایی، (1359)، حدیقة الحقیقه، به تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، تهران، دانشگاه تهران.

                          ، (1382)، حدیقة الحقیقه، به تصحیح مریم حسینی، تهران، نشر دانشگاهی.

                          ، (1388)، دیوان، به تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، چاپ هفتم، تهران، سنایی.

سوزنی، (1338)، دیوان، به تصحیح ناصرالدین شاه‌حسینی، تهران، امیرکبیر.

صفی‌پوری، عبدالرحیم بن عبدالکریم، (1397)، منتهی‌الارب فی لغات العرب، مقدمه، تصحیح، تعلیق و فهارس علیرضا حاجیان‌نژاد، تهران، سخن.

طوسی، خواجه‌نصیر، (1376)، اساس‌الاقتباس، به تصحیح مدرس رضوی، چاپ پنجم، تهران، دانشگاه تهران.

عطّار، محمّد بن ابراهیم، (1386 الف)، اسرارنامه، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات از محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، سخن.

                          ، (1386 ب)، مصیبت‌نامه، مقدمه، تصحیح و تعلیقات از محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، سخن.

                          ، (1387)، منطق‌الطیر، مقدمه، تصحیح و تعلیقات از محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، سخن.

                          ، (1388)، الهی‌نامه، مقدمه، تصحیح و تعلیقات از محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، سخن.

عنصرالمعالی، قابوس بن وشمگیر، (1378)، قابوسنامه، به اهتمام و تصحیح غلامحسین یوسفی، چاپ نهم، تهران، علمی و فرهنگی.

قیس رازی، شمس‌الدین‌محمد، (1387)، المعجم فی معاییر اشعار العجم، به تصحیح محمد قزوینی و مدرس رضوی، تهران، زوار.

کروچه، بندتو، (1393)، کلیات زیبایی شناسی، ترجمۀ فؤاد روحانی، چاپ دهم، تهران، علمی و فرهنگی.

کمیلی، مختار، (1394)، «شعر و شاعری از دیدگاه سنایی»، پژوهشهای ادبی، سال 12، ش 49، 31-55.

مجتبایی، فتح الله، (1336)، هنر شاعری (ترجمۀ فن شعر ارسطو)، تهران، بنگاه نشر اندیشه.

محبتی، مهدی، (1388)، از معنا تا صورت، تهران، سخن.

مولوی، جلال‌الدین محمد، (1371)، مثنوی معنوی (چاپ عکسی)، زیرنظر نصرالله پورجوادی، تهران، نشر دانشگاهی.

                          ، (1378)، کلیّات شمس، با تصحیحات و حواشی بدیع‌الزمان فروزانفر، جلد 1-10، چاپ چهاردهم، تهران، امیرکبیر.

                          : 1388، غزلیّات شمس تبریز، مقدمه، گزینش و تفسیر محمدرضا شفیعی کدکنی، چاپ چهارم، تهران، سخن.

                          ، (1363)، مثنوی معنوی، به تصحیح رینولد نیکلسون، به اهتمام نصرالله پورجوادی، تهران، امیرکبیر.

میهنی، محمد بن منوّر، (1367)، اسرارالتوحید، به کوشش محمدرضا شفیعی کدکنی، چاپ دوم، تهران، آگاه.

ناصرخسرو، (1357)، دیوان ناصرخسرو، به تصحیح مجتبی مینوی و مهدی محقق، تهران، مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل با همکاری دانشگاه تهران.

نظامی عروضی سمرقندی، (1327)، چهار مقاله، به تصحیح محمد قزوینی، لیدن، مطبعۀ بریل.

نظامی، الیاس بن یوسف، (1388)، شرفنامه، تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، چاپ دوم، تهران، زوّار.

                          ، (1389 الف)، اقبال‌نامه، تصحیح حسن وحید دستگردی، چاپ دوم، تهران، زوّار.

                          ، (1389 ب)، هفت پیکر، تصحیح حسن وحید دستگردی، چاپ دوم، تهران، زوّار.

همایی، جلال‌الدین، (1376)، مولوی‌نامه (مولوی چه می‌گوید)، چاپ نهم، تهران، هما.

همدانی، عین‌القضاة، (1969)، نامه‌های عین‌القضاة، به کوشش عفیف عسیران و علینقی منزوی، تهران، بنیاد فرهنگ.