نمودهای عرفان عملی و وحدت شهود در دیوان عطّار نیشابوری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه علّامۀ طباطبائی

چکیده

بخش عملی عرفان، ساحت یافته­های رفتاری و تجربی یک عارف است که براساس منش سلوکانه در مسیر تعالی تهذیب نفس و تطهیر باطن و رسیدن به کنه هستی، استغراق در آن و شهود آن، به نوعی جهان­بینی توحیدی به نام «وحدت وجود» منجر می­شود که پایه­های آن را تجربیات شهودی تشکیل داده است؛ ازاین­رو، عرفای شهودی آن را با عنوان «وحدت شهود» خوانده­اند؛ به­عبارت­دیگر، در این نوع عرفان توحیدی، وحدت وجود شهودی، تجربه و اثبات می­شود. نمود این نوع عرفان عملی و شهودی در آثار عارفی چون عطّار نیشابوری، در قالب غزلیّات دیوان وی مشهود است. با بررسی ابیاتی که این نوع جهان­بینی را به تصویر می­کشد، می­توان به چشم­انداز روشنی از نگرش عرفانی عطّار دربارۀ مسئلۀ توحید دست یافت. عطّار نیشابوری در آینۀ غزلیّات خود که مبتنی بر تجربیات روحانی و در نتیجة احراز مقامات بالای عرفانی است، وحدت وجود خاصّ خود را که بینشی تلفیقی و از نوع شهودی آن است، مطرح می­کند. در پژوهش پیش­رو، به روش استقرایی- تحلیلی و با بررسی غزلیّات دیوان عطّار نیشابوری، به بازکاوی نوع نگرش وی و اثبات وحدت وجود شهودی این عارف موحد پرداخته­ایم.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن عربی، محیی­الدّین (بی­تا)،  الفتوحات المکیه، بیروت، دارالصادر.
استیس، والتر ترانس (1375)، عرفان و فلسفه، ترجمة بهاءالدّین خرمشاهی، تهران، سروش.
جامی، نورالدّین عبدالرحمن (1373)، نفحات الانس من حضرات القدس، مقدّمه و تصحیح محمود عابدی، چاپ دوم، تهران، اطلاعات.
ریتر، هلموت (1377)، دریای جان، ترجمۀ عباس زریاب خویی و مهرآفاق بایبوردی، تهران، الهدی.
عطّار نیشابوری، شیخ فریدالدّین محمّد، (1368)، دیوان عطّار، اهتمام و تصحیح تقی تفضّلی، چاپ پنجم، تهران، علمی و فرهنگی.
عین­القضات همدانی (1348)، نامه­های عین القضات، به اهتمام علینقی منزوی و عفیف عسیران، جلد 1، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
فروزانفر، بدیع­الزمان (1353)، شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدّین محمّد عطّار نیشابوری، تهران، کتابفروشی دهخدا.
مرتضوی، منوچهر (1377)، مکتب حافظ (مقدّمه بر حافظ­شناسی)، تبریز، ستوده.
محمّدی، احمد (1368)، بررسی اندیشۀ عرفانی عطّار، تهران، ادیب.
نصر، سیدحسین (1382)، آموزه­های صوفیان از دیروز تا امروز، ترجمۀ حسین حیدری و محمّدهادی امینی، تهران، قصیده­سرا.
نیکلسون، رینولد آلن (1357)، پیدایش و سیر تصوّف[چند مقاله]، ترجمۀ محمّدباقر معین، مشهد، توس.
                                       (1382)، تصوّف اسلامی و رابطۀ انسان با خدا، ترجمۀ محمّدرضا شفیعی­کدکنی، چاپ سوم، تهران، سخن.
همایى، جلال­الدین (1385)، مولوى­نامه؛ مولوى چه می‌گوید؟، جلد ‏1، چاپ دهم، تهران، هما.