عتّابی، عتابی و معانی آن در عربی و فارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه خوارزمی

2 استادیار گروه تصحیح متون فرهنگستان زبان و ادب فارسی

چکیده

«عتّابی» و «عتابی» در شعر گروهی از شاعران گذشته و از جمله در بیتی از سعدی آمده است. مؤلّفان فرهنگ‌های فارسی، عموماً، عتّابی را پارچه‌ای دانسته‌اند که شخصی به نام عتّاب پدید آورده یا آنکه در جایگاهی معروف به عتّابیّه (العتّابیّه)، محلّه‌ای در بغداد، بافته شده است. به نظر ما در این‌جا سهوی پیش آمده است و اصولاً نام این پارچة «راه‌راه و مخطّط»، یعنی «عتّابی» با معنی اصلی کلمة «عتّاب» در پیوند است؛ چنان‎که در کاربرد «الحمار العتّابی: گورخر» در متون عربی نیز چنین است. در این مقاله با یادآوری رای علاّمة قزوینی در این باره و عرضة شواهدی از متون عربی و فارسیِ پیش از قرن هفتم، نشان داده‌ایم که سعدی در به کار بردن «جامة عتابی» و «خر عتّابی» به آثار فارسی و عربی پیش از خود نظر داشته است.

کلیدواژه‌ها


ابن إخوة (قرشی)، محمّد بن احمد (1367)، آیین شهرداری (معالم القربة فی احکام الحسبة)، ترجمة جعفر شعار، چاپ سوم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
إبن جوزی، ابوالفرج عبدالرّحمن (1992)، المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم، دراسة و تحقیق:  محمّد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیّة.
ابن حوقل (1366)، سفرنامة إبن حوقل (ایران در صورة الأرض)، ترجمة جعفر شعار، تهران، امیرکبیر.
ابن خلکان، شمس‌الدّین احمد (1968)، وفیات الأعیان انباء أبناء الزّمان، حقّقه احسان عبّاس، بیروت، دار صادر
ابن دبیثی، محمّد بن سعید (2006)، ذیل تاریخ مدینة السّلام، محقّق و معلّق بشار عوّاد معروف، بیروت، دار الغرب الإسلامی.
ابن‎ رجب، عبدالرّحمن بن أحمد (2005)، الذیل علی طبقات الحنابلة، المحقّق عبدالرّحمن بن سلیمان العثیمین، الرّیاض، مکتبة العبیکان.
ابن‌ کثیر، اسماعیل بن عمر (بی‌تا)، البدایة و النهایة، إعداد: خلیل شحاده، بیروت، دارالفکر.
اصطخری، أبی اسحاق ابراهیم (2004)، المسالک و الممالک، محقّق محمّد جابر حینی، قاهره، الهیئة العامة لقصور الثّقافة.
الإصبهانی، عمادالدّین محمّد الکاتب (بی‎تا)، خریدة القصر و جریدة العصر، تحقیق و شرح: محمّد بهجة الأثری، بغداد، المجمع العلمی العراقی.
اصفهانی، جمال‎الدّین محمّد (1362)، دیوان، تصحیح وحید دستگردی، تهران، سنایی.
افلاکی، شمس‌الدّین احمد (1362)، مناقب العارفین، با تصحیحات و حواشی و تعلیقات تحسین یازیجی، چاپ دوم، تهران، دنیای کتاب.
انوری، اوحدالدّین محمّد (1340)، دیوان انوری، به ‌اهتمام محمّدتقی مدرّس‌ رضوی، جلد دوم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب،
بیهقی، ابوالفضل محمّد (1356)، تاریخ بیهقی، تصحیح علی‎اکبر فیّاض، مشهد، دانشگاه فردوسی.
ثعالبی، أبومنصور (1994)، خاص الخاص، شرّحه و علّق علیه مأمون بن محیی‌الدّین الجنان، لبنان، دار الکتب العلمیة.
الحموی الرّومی، یاقوت (1993)، معجم الأدبا، تحقیق احسان عبّاس، بیروت، دار الغرب الإسلامی.
                         (1995)، معجم البلدان، بیروت، دار صادر.
خاقانی، افضل‌الدّین بدیل (1357)، دیوان خاقانی شروانی، به تصحیح ضیاء‌الدّین سجّادی، تهران، زوّار.
                         (1349)، منشآت، به ‌تصحیح محمّد روشن، تهران، دانشگاه تهران.
خطیب بغدادی، ابوبکر احمد (1349 ق)، تاریخ بغداد؛ قاهره و بغداد، دراسة و تحقیق مصطفی عبدالقادرعطا، بیروت، دارالکتب العلمیة.
دوزی، رینهارت (1999)، تکملة المعاجم العربیّة، المحقّق: محمّد سلیم النّعیمی، دار الرّشید.
ذهبی، شمس‏الدّین محمّد (1998)، تاریخ اسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، محقّق عمر عبدالسّلام تَدْمُری، بیروت، دارالکتاب العربی.
راوندی، محمّد (1362)، راحة الصّدور، به ‌تصحیح محمّد اقبال، تهران، امیرکبیر.
رودکی، جعفر بن محمّد (1382)، دیوان شعر رودکی، به ‌تصحیح جعفر شعار، چاپ سوم، تهران، قطره.
سعدی، مصلح­الدین (1367)، کلّیّات سعدی، به اهتمام محمّد علی فروغی، چاپ هفتم، تهران، امیرکبیر.
سمعانی، عبدالکریم بن محمّد (1998)، الأنساب، تقدیم و تعلیق عبدالله عمر البارودی، بیروت، دارالجنان.
الصفدی، صلاح‌الدّین خلیل (1420/2000)، الوافی بالوفیات، المحقّق أحمد الأرناؤوط و ترکی مصطفى، بیروت، دار إحیاء التراث.
طوسی، خواجه نظام‎المک (1364)، سیرالملوک، به‌ اهتمام هیوبرت دارک، تهران، علمی و فرهنگی.
عطّار، فرید‌الدّین‌محمّد (1386)، اسرارنامه، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمّد رضا شفیعی‌کدکنی، تهران، سخن
                         (1361)، اسرارنامه، به ‌تصحیح صادق گوهرین، چاپ دوم، تهران، زوّار.
العلی، صالح أحمد (1396)، «ألوان الملابس العربیّة فی العهود الإسلامیّة الأولی»، المجمع العلمی العراقیّ، العدد 27، 62-101.
قزوینی، محمّد (1361)، مقالات علّامه محمّد قزوینی، گردآورنده عبدالکریم جربزه‎دار، تهران، اساطیر.
                         (1323)، «بحث لغوی: نامة قزوینی به فروغی»، ماهنامة آموزش و پرورش (تعلیم و تربیت)، سال 14، ش 8، 401-404.
مسعود سعد سلمان (بی‌تا)، دیوان مسعود سعد سلمان،به ‌تصحیح مهدی نوریان، اصفهان، کمال.
مقدسی، شمس‌الدّین أبی عبدالله محمّد (1909)، أحسن التّقاسیم فی معرفة الأقالیم، چاپ دوم، لیدن، بریل.
منوچهری‌ (1370)، دیوان منوچهری دامغانی، به‌کوشش سیّد محمّد دبیرسیاقی، تهران، زوّار
نظام‌قاری، محمود (1303)، دیوان البسة مولانا نظام قاری، به‌کوشش میرزا حبیب اصفهانی، قسطنطنیّه، ابوالضّیاء.
                         (1391)، کلّیّات نظام‌قاری، تحقیق و تصحیح رحیم طاهر، تهران، مجلس و سفیر اردهال.