میزان ترجمه‌پذیری عناصر فرهنگی و ... در خطبۀ صدوهشتم از نهج‌البلاغه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران

2 استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه لاذقیه

چکیده

استعارات، کنایات، تشبیهات، مجاز و ضرب­المثل­ها علاوه بر جنبۀ تخییلی، جنبۀ فرهنگی نیز دارند. ازآنجاکه این تعبیرات آیینۀ تمام­نمای تاریخ، فرهنگ و اندیشه در هر جامعه هستند، در حوزۀ مباحث معاصر ترجمه، توجه صاحب­نظران را به خود جلب کرده ­است. ترجمۀ عناصر و جنبه­های فرهنگی گنجانده­شده در متن، در باور برخی از نظریه­پردازان معاصر امکان­پذیر نیست، درحالی­که برخی دیگر آن را در ضمن چارچوب­های خاصّی ترجمه­پذیر می­دانند. این جستار با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و براساس مدل ایویر به بررسی، نقد و مقایسۀ شیوۀ ترجمۀ مفاهیم فرهنگی و صورخیال و... موجود در خطبۀ صدوهشتم نهج‌البلاغه ترجمه‌های فیض­الاسلام، شهیدی و دشتی می­پردازد. در این پژوهش تلاش می­شود به این پرسش پاسخ داده شود که ترجمۀ عناصر فرهنگی از زبان مبدأ (عربی) به زبان مقصد (فارسی) چقدر امکان­پذیر بوده است؟ نتایج این جستار گویای آن است که در بین روش­های پیشنهادشده برای ترجمۀ عناصر فرهنگی، روش تلفیقی از ترجمة برابر و معادل در فرهنگ مقصد یکی از موفق­ترین روش­هاست، درحالی­که ترجمۀ چنین تعابیر به­صورت آزاد، تنها  نقش کارکردی محض آنها را منعکس می­کند و ارزش فرهنگی تعبیر را نادیده می­گیرد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
الازهری، محمد بن احمد (1964)، تهذیب­اللغة، تصحیح هارون عبدالسلام محمد، مصر، الدارالمصریة.
ابن ابی­الحدید (1960)، شرح نهج‌البلاغه، تحقیق محمّد ابوالفضل ابراهیم، مصر، دار احیاء الکتب العربیة.
ابن­منظور، (1408)، لسان­العرب، تحقیق علی شیری، لبنان، دار احیاء التراث العربی.
ابن­حجر، احمد بن علی (1379)، فتح­الباری شرح صحیح البخاری، تحقیق محمّدفؤاد عبدالباقی و محمّدالدین الخطیب، بیروت، دارالمعرفة.
اقبالی، عباس (بهار و تابستان 1388)، «درآمدی در نقد ترجمه‌های کنایاتی از نهج‌البلاغه»، حدیث پژوهشی، دورة 1، ش 1، 180-205.
ایویر، ولادیمیر (1370)، «روش­های ترجمه عناصر متفاوت فرهنگی»، ترجمة سیدمحمدرضا هاشمی، ش 2، 3-14.
بحرانی، میثم بن علی بن میثم (2009)، شرح نهج‌البلاغه، لبنان، منشورات الفجر.
خوئی، میرزاحبیب­الله (1377)، منهاج البراعه فی شرح نهج‌البلاغه، تهران، مؤسسة المطبوعات الدّینیّة قم و المکتبة الاسلامیة.
دخیل کهنویی، اسماعیل (1379)، «نقد و تحلیل ترجمه‌های فارسی هشتاد خطبة اول نهج‌البلاغه»، پژوهش و حوزه، ش 3، 157-165.
دهخدا، علی­اکبر (1377)، لغت­نامه، چاپ دوّم، تهران، دانشگاه تهران.
رازی، نجم­الدین (1352)، مرصاد العباد، تحقیق محمّد امین ریاحی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ریاحی، محمّدامین (1368)، گلگشت در شعر و اندیشۀ حافظ، تهران، علمی.
سیدرضی، ابوالحسن­محمّد (1425هـ- 2004م)، نهج‌البلاغه، تحقیق صبحی الصّالح، الطبعة الرابعة، القاهره- بیروت، دارالکتاب المصری و دارالکتاب اللبنانی.
                          (بی­تا)، نهج‌البلاغه، شرح محمّد عبده، بیروت- لبنان، دارالمعرفة.
                          (2008)، نهج‌البلاغه، شرح محمدالحسینی الشیرازی، بیروت-لبنان، دارالعلوم.
                          (1384)، نهج‌البلاغه، ترجمة محمّد دشتی، قم، مؤسسۀ فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین.
                          (1370)، نهج‌البلاغه، ترجمة جعفر شهیدی، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی،.
                          (1365)، نهج‌البلاغه، ترجمة علینقی فیض­الاسلام، تهران، آفتاب.  
شمسی­پاشا، خیرالدّین (2011)، معجم الأمثال العربیه، الدّارالعربیّه للموسوعات، المطبعة الرابعة، الرّیاض.
علیزاده، علی (پاییز 1389)، «مقوله­ها و عناصر فرهنگی و چگونگی ترجمۀ آنها در گتسبی بزرگ ترجمۀ کریم امامی»، پژوهش ادبیات معاصر جهان، ش 59، 53-74.
المیدانی، احمد بن محمد (بی­تا)، مجمع الامثال، تحقیق محمّد محی­الدّین، بیروت، دارالمعرفة.
نیازی، شهریار و حافظ نصیری (پاییز و زمستان 1388)، «ارزش فرهنگی ترجمۀ ضرب­المثل­ها و کنایات (عربی- فارسی)»، زبان­پژوهی، سال اوّل، ش 1، دانشگاه الزّهرا(س)، 167-184.
نیومارک، پیتر (2006)، الجامع فی التّرجمة، ترجمة حسین غزاله، بیروت، الهلال.