تحلیل نعت حضرت مصطفی(ص) در قصاید خاقانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه خوارزمی

2 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه خوارزمی

چکیده

نعت حضرت رسول اکرم(ص) از زمان ظهور اسلام، هم فصل مشترک مذهبی– ادبی فرقه‌های مختلف دین اسلام است و هم فتح‌الباب دیوان‌های اغلب شاعران عربی و فارسی است. در بلاغت فارسی و عربی، نعت، زیرگونة مدح معرفی شده است. خاقانی شروانی یکی از شاعران مداح زبان فارسی‌ است که در دیوان خود و به‌ویژه در قصایدش، نعتیّه‌های فراوانی در قالب مدح سروده است. این پژوهش می‌کوشد به روش تحلیلی- توصیفی در قلمرو قصاید خاقانی، روشن کند که نعتیّه‌های وی دارای چه ساختار و مضمونی است و چه اغراض و ابزاری در این زیرگونة ادبی- بلاغی وجود دارد. با تأمل و دقّت در نعتیّه‌های فراوان خاقانی دریافتیم که این زیرگونة ادبی دارای مضامین و درون‌مایه‌های ژرف دینی است که با کمال صداقت و رعایت معیارهای اخلاقی، مستند به تاریخ، به دور از اغراق‌های افراطی و با هدف التجا و تمسک به حضرت رسول(ص) در لحظات دشوار، شناسایی معارف و آموزه‌های دینی و مذهبی و ... سروده شده است.  

کلیدواژه‌ها


ابن­منظور، محمد بن مکرم (1408)، لسان العرب المحیط، تحقیق یوسف خیاط، جزء السادس، بیروت، دارالجیل و دار لسان العرب.
الفاخوری، حنا (1393)، تاریخ ادبیّات زبان عربی، ترجمة عبدالمحمد آیتی، چاپ نهم، تهران، توس.
جامی، احمد (1385) بهارستان و رسائل، تصحیح اسماعیل حاکمی، چاپ پنجم، تهران، انتشارات اطلاعات.
جاوید، هوشنگ (1388)، پرند ستایش در ایران، تهران، سوره مهر.
خاقانی، بدیل بن علی (1387)، تحفة العراقین، به کوشش علی صفری آق قلعه، تهران، میراث مکتوب.
                       (1382)، دیوان خاقانی، تصحیح و تعلیق به کوشش ضیاء‌الدین سجادی، چاپ هفتم، تهران، زوّار.
دهشیری، سیدضیاءالدین (1348)، نعت حضرت رسول اکرم(ص)، تهران، بی‌نا.
رادمنش، عطامحمد (1388)، «بازتاب کمال نبوی در دیوان خاقانی»، پژوهشنامه ادبیّات تعلیمی، زمستان، ش 4، 23ـ44.
رئیسیان، غلام‌رضا و هوشنگ استادی (1391)، «تجلی شخصیت پیامبر در شعر فارسی عالمان حوزوی شیعی»، ادبیّات و هنر دینی، ش 3، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، 173- 197.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1389)، دیدار با کعبة جان (دربارة زندگی، آثار و اندیشة خاقانی)، تهران، سخن.
 سجادی، علی (1390)، خاقانی، ستایشگر پیامبر و کعبه، تهران، سخن‌گستر.
صفری، جهانگیر و روشنک رضایی (1386)، «سیمای پیامبر اعظم در دیوان خاقانی»،پژوهش زبان و ادبیّات فارسی، ش 9، 95 -114.
عوفی، محمد (1321 )، لباب الالباب، به سعی و اهتمام و تصحیح افل عباد و ادوارد برون، لیدن، مطبعه بریل.
قره‌بگلو، سعیدالله (1382)، «سیمای حضرت محمد(ص) در شعر خاقانی»، ادبیّات فارسی،  ش 1، 51-77.
قیروانی، حسن بن رشیق (1408ق)، العمده فی محاسن الشعر و آدابه، تحقیق محمد قرقزان، بیروت، دارالمعرفة.
کریم‌زاده، زهرا (1387)، «سیمای پیامبر (ص) در دیوان خاقانی»، کیهان فرهنگی، ش261 و 262، 42– 48.
ماهیار، عباس (1388)، گنجینة اسرار؛ شرح مشکلات خاقانی، چاپ دوم، کرج، جام گل.
محسنی، مرتضی و همکاران (1390) « بازتاب زیبایی‌شناسی سیمای پیامبران در قصاید خاقانی»، متن شناسی ادب فارسی، دوره 3، ش 11، 59-108.
محسنی­نیا، ناصر و سیدامیر جهادی (1389)، «نقد و بررسی مدایح نبوی کعب بن زهیر و خاقانی»، لسان مبین، ش 2، 171-195.
هاشمی، احمد (1368)، جواهر الادب فی ادبیات و انشاء العرب، چاپ چهارم، تهران، استقلال.