بررسی رابطة حالات و مقامات عرفانی با شگردهای بلاغی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه کاشان

2 دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تهران

چکیده

زبان عارف تنها دریچه‌ای است که از طریق آن می‌توان از فراسوی قرن‌ها به دنیای پیچیدة ذهن و ضمیر او راه بُرد. همة تجربه‌های عرفا، خود را در شعر و نثر ایشان آینگی می‌کنند، هرچه تجربه‌های عرفانی عرفا از علم‌الیقین به­سوی عین‌الیقین و حق‌الیقین پیچیده‌تر می‌شود، زبان بلاغی آنها نیز از تشبیه به سوی استعاره و نماد و تناقض، رمزگون می‌شود. ما در این نوشتار، با تبیین مبانی نظری مقامات هفت‌گانه و حالات ده‌گانة عرفانی از کتب صوفیه و برشمردن عوامل مؤثر در کیفیّت گفتار عارف، یعنی «حالت صحو یا سُکر»، «نوع حال و مقام عارف»، «گوینده و مخاطب»، «قصدِ عارف برای تعلیم یا تجربی­بودن آن» و «ساختار طبیعی زبان» به دسته‌بندی بلاغی دیگری از گزاره‌های عرفانی دست زده‌ایم. به­طورکلی در مواردی قصد عارف تعلیم است و لذا بیانش «تشبیه و تمثیل­محور» و برخی احوالِ عاشق و معشوق، شهودمحور و به­تبع آن، بیان «استعاره محور» است؛ در مواردی مقامات و اطوار متقابلِ عاشق و معشوق، رفتارمحور و به­تبع آن، بیان «کنایه محور» می­شود و در برخی حالات و مقامات، کلام حاصل بی‌خویشی و فناست و لذا «تناقض‎گونه و رمزمحور» است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم (1373)،ترجمۀ محمّد‌مهدی فولادوند، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.

اسیری لاهیجی، شیخ­محمّد (1365)، اسرار الشهود، تصحیح برات زنجانی، تهران، امیرکبیر.

انصاری، خواجه عبدالله (1358)، صد میدان، به اهتمام قاسم انصاری، تهران، کتابخانة طهوری.

                       (1370)، مناجات­نامه، گردآورنده منصورالدین خواجه­نصیری، چاپ یازدهم، تهران، اقبال.

 بقلی، روزبهان (1344)، شرح شطحیّات، تصحیح هانری کربن، تهران، انستیتو ایران و فرانسه.

                        (1337)، عبهرالعاشقین، تصحیح و مقدمۀ فارسی و فرانسوی هانری کُربن و محمّد معین، تهران، انستیتو ایران و فرانسه.

پورنامداریان، تقی (1368)، رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی، چاپ سوم، تهران، علمی و فرهنگی.

                        (1392)، در سایة آفتاب، چاپ چهارم، تهران، سخن.

تهاونی، محمّدعلی (1984)، کشّاف اصطلاحات الفنون، به تصحیح محمّد وجیه و عبدالحق و غلام‌قادر، جلد 2، استانبول، دارقهرمان النشر و التوزیع.

حافظ، خواجه­شمس‌الدین محمّد (1389)، دیوان، به کوشش سیّدمحمد راستگو، تهران، نی.

رازی، نجم­الدین (1384)، مرصاد العباد، به اهتمام محمّدامین ریاحی، چاپ یازدهم، تهران، علمی و فرهنگی.

 سجّاد، امام علی‌ بن‌ حسین (1385)، صحیفه سجّادیه، ترجمة محمّدمهدی رضایی، قم، کتابخانه      طهوری.

 سجّادی، سیدجعفر (1370)،  فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، تهران، کتابخانه طهوری.

 سرّاج طوسی، ابونصر (1382)،اللّمع فی التصوّف، تصحیح و تحشیه رینولد آلن نیکلسون، ترجمة مهدی
     محبتی، تهران، اساطیر.

 سعدی شیرازی، شیخ­مصلح­الدین(1391)، غزلیّات، تصحیح محمّدعلی فروغی، تهران، ققنوس.

                        (1388)، گلستان، تصحیح غلامحسین یوسفی، چاپ نهم، تهران، خوارزمی.

 سنایی غزنوی، ابوالمجدمجدود (1381)، دیوان، به اهتمام پرویز بابایی، رامسر، آزادمهر.

                        (1329)، حدیقه­الحقیقه و شریعه­الطریقه، تصحیح مدرّس رضوی، چاپخانة سپهر.

 شبستری، شیخ­محمود (1382)، گلشن راز (متن و شرح)، به اهتمام کاظم دزفولیان، تهران، طلایه.

 شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1392)، زبان شعر در نثر صوفیه، تهران، سخن.

_______________ (1391)، موسیقی شعر ، چاپ سیزدهم، تهران، آگه.

 شمیسا، سیروس (1390)، نگاهی تازه به بدیع، چاپ چهارم، تهران، میترا.

قشیری، عبدالکریم (1345)، ترجمة رساله قشیریه، مترجم ناشناس، تصحیح بدیع­الزمان فروزانفر، تهران،           بنگاه ترجمه ونشر کتاب.

کاشانی، عزّالدین محمود (1325)، مصباح­الهدایه و مفتاح­الکفایه، تصحیح جلال­الدین همایی، تهران، کتابخانة سنایی.

عطار نیشابوری، فریدالدین (1339)، دیوان، تصحیح سعید نفیسی، چاپ سوم، تهران، کتابخانة سنایی.

                       (1321)، تذکرة الاولیا، با مقدمة میرزامحمّدخان قزوینی، از روی چاپ نیکلسون، چاپخانة مرکزی.

غزالی، ابوحامد محمد (1361)، کیمیای سعادت، به کوشش حسین خدیوجم، جلد 1، تهران، علمی و فرهنگی.

 غزالی، احمد (1370)، مجموعه آثار احمد غزّالی، به اهتمام احمد مجاهد، تهران، دانشگاه تهران.

فتوحی، محمود (1389)، «از کلام متمکّن تا کلام مغلوب»، نقد ادبی، تابستان، ش 10، 35- 62.

                       و علی­نژاد، مریم (1388)، «بررسی رابطة تجربة عرفانی و زبان تصویری در عبهرالعاشقین»،   ادب پژوهی، زمستان، ش 10، 7- 26.

فروزانفر، بدیع­الزمان (1324)، احادیث مثنوی، تهران، دانشگاه تهران.

فولادی، علیرضا (1389)، زبان عرفان، چاپ سوم، تهران، سخن- فراگفت.

مولوی، جلال­الدین­محمد (1362)، کلّیات شمس تبریزی، به قلم بدیع‌الزمان فروزانفر، چاپ نهم، تهران، امیرکبیر.

                      (1386)، مثنوی معنوی، تصحیح نظام الدین نوری چاپ چهارم. تهران، کتاب آبان.

هجویری، ابوالحسن­علی‌ (1393)، کشف‌المحجوب، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، چاپ نهم، تهران، سروش.