بررسی تشبیهات حوزه‌ای عشق در عبهرالعاشقین روزبهان بقلی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان

2 دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان

چکیده

عبهرالعاشقین سرشار از صور­­خیال است. ذهن پویای روزبهان موجب شده است گاه سلسله­ای از تشبیهات به­هم­پیوسته در این اثر مشاهده شود که در این مقاله با الهام از نظریة «استعارة مفهومی» در قالب طرحی با عنوان «تشبیه حوزه­ای» بررسی می­شوند. در تشبیه حوزه­ای، عناصر و لوازم یک مجموعه در تطابق با عناصر و لوازم مجموعه­ای دیگر قرارمی­گیرد؛ یعنی یک تشبیه به‌عنوان تشبیه اصلی در رأس است و تشبیهات دیگر که همان اجزاء، لوازم یا ویژگی‌های هر دو مجموعه است، با عنوان تشبیهات فرعی موردتطابق و تشابه قرارمی­گیرد. پس از استخراج و تحلیل جملات تشبیهی که دربارة عشق در عبهرالعاشقین آمده است، چنین دریافت می­شود که در کل اثر بسیاری از تشبیهات با یکدیگر در ارتباط­اند؛ به همین سبب، ساختار تشبیه حوزه­ای بستری مناسب برای تحلیل و بررسی تشبیهات این اثر عرفانی است. طی این پژوهش 44 تشبیه حوزه­ای دربارة عشق از عبهرالعاشقین استخراج و تحلیل شد. همچنین عوامل شکل­گیری تشبیهات حوزه­ای در چهار گروه بدین شرح تقسیم­بندی شدند:  1- تناسبات و ملازمات، 2- اجزا و اعضای مشبه­به، 3- نتایج حاصل از مشبه­به و 4- ویژگی و صفات   مشبه­به.

کلیدواژه‌ها


آقاحسینی، حسین و زهرا آقازینالی (1386)، «مقایسة اجمالی صورخیال در بلاغت فارسی و انگلیسی»، پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا)، دورة اوّل، ش 1، 49- 77.

بزرگ­ بیگدلی، سعید و دیگران (1385)، «بررسی سبک نثر شاعرانه در عبهرالعاشقین»، پژوهش زبان و ادب فارسی، ش 6، 21ـ 49.

بقلی، روزبهان (1337)، عبهرالعاشقین، تصحیح هانری کربن و محمد معین، تهران، انستیتو ایران و فرانسه.

بقلی، روزبهان (1393)، منطق­الاسرار ببیان­الانوار، تصحیح سیدعلی­اصغر میرباقری­فرد و زهره نجفی، تهران، سخن.

جرجانی، عبدالقاهر (1389)، اسرارالبلاغه، ترجمة جلیل تجلیل، چاپ پنجم، تهران، دانشگاه تهران.

راسخ­مهند، محمد (1392)، درآمدی بر زبان­شناسی شناختی (نظریه­ها و مفاهیم)، چاپ سوم، تهران، سمت.

شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1366)، صورخیال در شعر فارسی، چاپ سوم، تهران، آگاه.

فتوحی، محمود و مریم علی­نژاد (1388)، «بررسی رابطة تجربة عرفانی و زبان تصویری در عبهرالعاشقین»، ادب­پژوهی، دورة سوم، ش 10، 7ـ 25.

عسکری، ابوهلال­ حسن بن عبدالله (1327)، معیارالبلاغه؛ مقدمه­ای بر مباحث علوم بلاغت به انضمام ترجمة کتاب صناعتین (نظم و نثر عربی)، ترجمة محمدجواد نصیری، تهران، دانشگاه تهران.

قائمی­نیا، علیرضا (1390)، معناشناسی شناختی قرآن، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی.

لیکاف، جورج (1390)، «نظریة معاصر استعاره»، ترجمة فرزان سجودی، استعاره مبنای تفکر و ابزار زیبایی­آفرینی؛ مجموعه مقالات زبان­شناسی، به کوشش فرهاد ساسانی، چاپ دوم، تهران، سورة مهر، 135ـ231.

میرباقری­فرد، سیدعلی­اصغر و مسعود آلگونه جونقانی (1389)، «تحلیل فرمالیستی زبان عرفانی: لوازم و عواقب آن»، جستارهای ادبی، س 43، ش 170، 27- 48.

Kovecsec, Z. )2010(, Metaphor, Landon, New York, Routledge.

Lakoff , G & M . Johnson. (2003), Metaphors we live by، London، The University of Chicago press.

Lakoff, G. (1992),The contemporary Theory of Metaphor, in Andrew Ortony (ed), (1992,2nd ed), Metaphor, and Thougth, Cambridge University press.