نشانه‌شناسی تجربه‌های دینی در متون نثر عرفانی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد دانشگاه کردستان

2 دانش آموخته دانشگاه کردستان

چکیده

نظر به اهمّیّت رمزپردازی روایت‌های عرفانی و لزوم تفسیر آنها برای درک متن و حصول کارکردهای روایی آن، در مقالۀ حاضر، روایت‌های سه اثر اصیل و تأثیرگذار کشف‌المحجوب و ترجمۀ رسالۀ قشیریّه و تذکرةالاولیا نشانه‌شناسی شده است. یکی از شیوه‌های کارآمد نشانه‌شناسیِ متناسب با روایت‌های عرفانی، روش چارلز پیرس است. با توجّه به اهمّیّتی که پیرس برای تعبیر و تفسیر قائل است و بر کارکرد ارجاعی نشانه‌ها تأکید می‌کند، نشانه‌های تجربۀ دینی روایت‌ها در سه اثر مذکور به روش پیرس بررسی شده است. نشانه‌های تجربۀ دینی روایت‌ها در دو دستۀ طربناکی و هیبتناکی جای می‌گیرند. تجربۀ طربناکی، حاصل مواجهۀ «من و تویی» با امر قدسی است و سرشار از شور و شادی. تجربۀ هیبتناکی در مواجهۀ «ما و تویی» با امر قدسی روی می‌دهد و لبریز از هراس و حیرانی است. نتیجۀ این پژوهش نشان می‌دهد بسیاری از نشانه‌ها چندلایه است و کارکرد ارجاعی دارد؛ روساخت‌های متعدّد نیز در افق‌های فرهنگی مختلف، ابزاری برای انتقال و انعکاس احساس و تجربۀ امر قدسی و تجربۀ دینی است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.

اتو، رودلف (1380)، مفهوم امر قدسی، ترجمۀ همایون همّتی، تهران، نقش جهان.

استیس، والتر ت. (1388)، عرفان و فلسفه، ترجمۀ بهاءالدّین خرّمشاهی، تهران، سروش.

امینی، عالیه (1390)، «قابلیّت‌های تصویری نمادها در هنر دینی»، کتاب ماه هنر، شمارۀ 152، ص 82-88.

باقرشاهی، علی‌نقی (1390)، «رویکرد دینی رادا کریشنان»، فلسفۀ دین، سال 8، شمارۀ 9، ص 53-71.

پورنامداریان، تقی (1375)، دیدار با سیمرغ: هفت مقاله درعرفان و شعر و اندیشۀ عطّار، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

ترزا و دیگران (1389 )، دربارۀ تجربۀ دینی، ترجمۀ مالک حسینی، تهران، هرمس.

چندلر، دانیل (1387)، مبانی نشانه‌شناسی، ترجمۀ مهدی پارسا، تهران، سوره مهر.

زرّین‌کوب، عبدالحسین (1389 الف)، ارزش میراث صوفیّه، تهران، امیرکبیر.

ـــــــــ (1389 ب)، دنبالۀ جستجو در تصوّف ایران، تهران، امیرکبیر.

ـــــــــ (1390)، جستجو در تصوّف ایران، تهران، امیرکبیر.

سجودی، فرزان (1387)، نشانه‌شناسی کاربردی، تهران، علم.

شبستری، محمّد (1381)، نقدی بر قرائت رسمی از دین، تهران، طرح نو.

عطّار، فریدالدّین محمّد (1391)، تذکرةالاولیا، تصحیح محمّد استعلامی، تهران، زوّار.

فروهر، نصرت‌االله (1387)، سرچشمه‌های عرفان، تهران، افکار.

فعّالی، محمّدتقی (1381)، «تجربه‌گرایی دینی و قرائت‌پذیری»، کتاب نقد، شمارۀ 23، ص 39-54.

قشیری، عبدالکریم بن هوزان (1381)، رسالۀ قشیریّه، ترجمۀ ابوعلی حسن بن احمد عثمانی، تصحیح بدیع‌الزّمان فروزانفر، تهران، علمی و فرهنگی.

گیرو، پی‌یر (1380)، نشانه‌شناسی، ترجمۀ محمّد نبوی، تهران، آگاه.

کمبل، جوزف (1383)، اساطیر مشرق‌زمین، ترجمۀ علی‌اصغر بهرامی، تهران، جوانۀ رشد.

ـــــ (1389)، قدرت اسطوره، ترجمۀ عبّاس مخبر، تهران، مرکز.