ساختار تشبیه در خسرو و شیرین و ویس و رامین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه تهران

2 دانشجوی دوره دکتری دانشگاه تهران

چکیده

تشبیهْ اساسی‌‌ترین رکن دستگاه بلاغی است که تصاویر دیگر مانند استعاره و تشخیص و کنایه از آن ناشی می‌‌شوند. در این تحقیق، انواع تشبیهات ویس و رامین و خسرو و شیرین، از وجوه مختلف ـ نظیر وجه شبه، ادات تشبیه، حسّی و عقلی بودن، مفرد و مرکّب بودن، ساختار ظاهری، بسامد به‌کارگیری تشبیه، تصاویر مشترک در هر دو اثر ـ بررسی و دسته‌‌بندی و مقایسه شده و پس از تطبیق انواع تشبیهات، تحلیلی علمی و آماری از آن  ارائه شده است. مسئلة اصلی پژوهش، مقایسة انواع تشبیهات این دو اثر از لحاظ وجوه مذکور برای مشخّص کردن میزان ابتکار و تقلید نظامی از فخرالدّین اسعد گرگانی است. داستان خسرو و شیرین، 5300 بیت است که در 1005 بیت (19 درصد) تشبیه دیده می‌‌شود و ویس و رامین با 8300 بیت، 1260 تشبیه (5/15 درصد) دارد. از نکات مهمّ این تحقیق، وجه شبه‌‌های نو و ابداعی در بیشتر تشبیهات نظامی است که بیانگر ابتکار و خلّاقیّت وی در آوردن معانی و مضامین تازه است. همچنین تصاویر و تشبیهات مشترکی بین هر دو اثر وجود دارد که نشان‌دهندة بهره‌‌گیری نظامی از مضامین ویس و رامین است.

کلیدواژه‌ها


منابع
آقاحسینی، حسین (1387)، «تشبیه مرکّب در غزل سبک عراقی»، پژوهشنامة ادب غنایی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، شمارة یازدهم.
ارسطو (1387)، فنّ شعر، ترجمة عبدالحسین زرّین‌کوب، چاپ ششم، تهران، امیرکبیر.
اسکلتن، رابین (1375)، حکایت شعر، ترجمة مهرانگیز اوحدی، تهران، میترا.
بهار، محمّدتقی (1381)، سبک‌شناسی نثر، جلد دوم، تهران، زوّار.
پورنامداریان، تقی (1381)، سفر در مه، تهران، نگاه.
رضایی جمکرانی، احمد (1384)، «نقش تشبیه در دگرگونی‌‌های سبکی»، دوفصلنامة پژوهش زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه قم، شمارة پنجم.
زنجانی، برات (1377)، صور خیال در خمسة نظامی، تهران، امیرکبیر.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا (1368)، موسیقی شعر، تهران، آگاه.
ـــــــــــــــ (1370)، صور خیال در شعر فارسی، تهران، آگاه.
شمیسا، سیروس (1379)، سبک‌شناسی شعر، تهران، فردوسی.
ـــــــ (1386)، بیان، چاپ دوم، تهران، میترا.
صفوی، کورش (1380)، از زبان‌شناسی به ادبیّات (شعر)، تهران، پژوهشگاه هنر و اندیشة اسلامی.
طالبیان، یحیی (1378)، صور خیال در شعر شاعران سبک خراسانی، کرمان، عماد کرمان.
فخرالدّین اسعد گرگانی (1349)، ویس و رامین، تصحیح ماگالی تودوا و الکساندر گواخاریا، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
فرشیدورد، خسرو (1349)، نقد شعر فارسی، تهران، وحید.
کروچه، بندتو (1344)، کلّیّات زیباشناسی، ترجمة فؤاد روحانی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
نبی‌لو، علیرضا (1389)، «مقایسة ساختار تشبیهات مخزن‌الاسرار و مطلع‌الانوار»، فنون ادبی، دانشگاه اصفهان، شمارة دوم.
نظامی، الیاس بن یوسف (1388)، خسرو و شیرین، تصحیح حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، چاپ نهم، تهران، قطره.
همایی، جلال‌الدّین (1354)، فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران، دانشگاه سپاهیان انقلاب.