Persian Literature Tehran University, Faculty of Literature & Humanities ادب فارسی 2251-9262 Tehran University, Faculty of Literature & Humanities 143 10.22059/jpl.2016.59560 مقاله پژوهشی نقد و تحلیل انواع وجه فعلی در فارسی نقد و تحلیل انواع وجه فعلی در فارسی اکبری منوچهر استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران ولی‌پور مونا دانشجوی دانشگاه تهران 21 05 2016 6 1 1 15 30 11 2015 21 09 2016 Copyright © 2016, Tehran University, Faculty of Literature & Humanities. 2016 https://jpl.ut.ac.ir/article_59560.html

وجه به­طورکلی مقوله‌ای معنایی است که دیدگاه گوینده را دربارۀ گزاره‌ای نشان می‌دهد. عناصر وجهی مختلفی در زبان برای انتقال وجه وجود دارد؛ به­عبارت­دیگر، زبان‌ها ابزارهای مختلفی برای بیان مفاهیم وجهی در اختیار دارند؛ یکی از این ابزارها، وجه فعلی است. وجه فعلی آن جنبه از وجه است که در ساخت‌واژۀ فعل و از طریق صرف آن نمودار می‌شود و مقوله­ای دستوری است. با بررسی تاریخ دستورنویسی فارسی، مشخص می‌شود که دستورنویسان درنهایت بر سر وجود سه وجه فعلی در فارسی به اجماع رسیده‌اند؛ این سه وجه فعلی عبارت‌اند از: اخباری، التزامی و امری. این نوشتار بر آن است تا نشان دهد تمایز وجه التزامی و امری که تنها بروزِ ساخت‌واژی آن در شناسه است، تمایزی وجهی نیست و نمی‌توان این دو گروه از افعال را از نظر وجه فعلی متمایز دانست؛ به­عبارت­دیگر، فارسی تنها دو وجه فعلی دارد: اخباری و غیراخباری. همچنین این نوشتار تلاش می‌کند تا تبیینی برای صفربودن شناسۀ دوم‌شخص مفرد امر ارائه دهد.  

 وجه وجه فعلی التزامی اخباری امری شناسة صفر احمدی­گیوی، حسن و حسن انوری (۱۳۷۹)، دستور زبان فارسی ۱، چاپ بیست‌وسوم، تهران، فاطمی. اخلاقی، فریار (۱۳۸۶)، «بایستن،‌ شدن و توانستن؛ سه فعل وجهی در فارسی امروز»، دستور، بهمن، ش ۳، ۸۲- ۱۳۲. اصفهانی، میرزاحبیب (۱۲۸۹ ق)، دستور سخن، استانبول، بی‌نا. اصفهانی، میرزاحبیب (۱۳۰۸ ق)، دبستان پارسی، استانبول، بی‌نا. ایلخانی‌پور، نگین (۱۳۹۴)، صفات وجهی در زبان فارسی، تهران، مرکز. باطنی، محمدرضا (۱۳۴۸)، توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی، تهران، امیرکبیر. حق‌شناس، علی‌محمد و دیگران (۱۳۸۷)، دستور زبان فارسی ویژۀ دوره کاردانی و کارشناسی زبان و ادبیّات فارسی تربیت معلم، تهران، مدرسه. خزائلی، محمد و سیدضیاءالدین میرمیرانی (۱۳۵۱)، دستور زبان فارسی، تهران، جاویدان. خیام‌پور، عبدالرسول (۱۳۴۷)، دستور زبان فارسی، چاپ ششم (با تجدید نظر و اصلاحات)، تبریز، کتاب­فروشی تهران دایی‌جواد، رضا (۱۳۴۰)، دستور زبان فارسی و راهنمای تجزیه و ترکیب، چاپ دوم، اصفهان،        کتاب­فروشی تأیید. دبیرسیاقی، محمد (۱۳۴۵)، دستور زبان فارسی، چاپ دوم، تهران، علمی. دبیرمقدم، محمد (۱۳۸۲)، «گزارش برگزاری هفدهمین کنگرۀ بین‌المللی زبان‌شناسان»، زبان‌شناسی، سال ‌۱۸، ش ۲، پاییز و زمستان، ۱۳۵‌- ۱۴۲. ذوالنور، ر. (۱۳۴۸)، دستور پارسی، چاپ دوم، تهران، ارغنون. رحیمیان، جلال (۱۳۷۸)، «وجه فعل در فارسی امروز»، علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، دورۀ چهاردهم، ش ۲، بهار، ۴۱- ۵۲. شفایی، احمد (۱۳۶۳)، مبانی علمی دستور زبان فارسی، تهران، نوین. شیران، لیلا (۱۳۸۱)، «وجه فعلی در فارسی امروز»، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، به راهنمایی دکتر محمد دبیرمقدم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. صادقی، علی‌اشرف و غلامرضا ارژنگ (۱۳۵۸)، دستور سال دوم (آموزش متوسطه عمومی فرهنگ و ادب)، تهران، سازمان کتاب‌های درسی. طالقانی، سیدکمال (۱۳۵۲)، اصول دستور زبان فارسی، چاپ دهم، تهران، امیرکبیر. عموزاده، محمد و حدائق رضایی (۱۳۸۹)، «ابعاد معناشناختی «باید» در زبان فارسی»، پژوهش‌های زبانی، ش ۱، بهار و تابستان، ۵۷- ۷۸. عموزاده، محمد و حدائق رضایی (۱۳۹۱)، «بررسی مفاهیم وجهی زمان دستوری در زبان فارسی»، پژوهش‌های زبانی، دورة 3، ش 1، بهار و تابستان، 52-76. فرشیدورد، خسرو (۱۳۵۰)، «وجه فعل در فارسی معاصر»، دانشکده ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تهران، فروردین، ش ۷۵، ۲۱۸-۲۴۴. فرشیدورد، خسرو (۱۳۸۲)، دستور مفصل امروز، تهران، سخن. قریب، عبدالعظیم (۱۳۳۸)، دستور زبان فارسی به اسلوب السنۀ مغرب زمین، دورۀ سوم، چاپ سی‌ام، تهران، کتاب­فروشی علمیۀ اسلامیه. قریب، عبدالعظیم و دیگران (۱۳۵۰)، دستور زبان فارسی پنج‌ استاد، ج 2، تهران، کتاب­فروشی مرکزی. لازار، ژیلبر (۱۳۸۴)، دستور زبان معاصر فارسی، ترجمۀ مهستی بحرینی، توضیحات و حواشی هرمز میلانیان، تهران، هرمس. مشکور، محمدجواد (۱۳۵۳)، دستورنامه، چاپ هفتم، تهران، مؤسسه مطبوعاتی شرق. مشکوة‌الدینی، مهدی (۱۳۹۱)، دستور زبان فارسی بر پایۀ نظریۀ گشتاری، چاپ دوازدهم، ویرایش دوم، مشهد، دانشگاه فردوسی. وحیدیان، تقی و غلامرضا عمرانی (۱۳۸۷)، دستور زبان فارسی ۱، چاپ یازدهم، تهران، سمت. وفایی، عباسعلی (۱۳۹۵)، دستور زبان فارسی ۱، تهران، علمی. همایون‌فر، مژگان (۱۳۹۲)، «بررسی روند دستوری‌شدگی فعل‌های وجهی زبان فارسی براساس پارامترهای لمان»، دستور، ش ۹، ۵۰- ۷۳. Comrie, Bernard (1985), Tense, Cambridge, Cambridge University Press. Croft, William (2003), Typology and Universals, Cambridge, Cambridge University Press. Lewis, David (1986), On the Plurality of Worlds, Oxford, Blackwell. Lewis, David (1973), Counterfactuals, Cambridge, MA, Harvard University Press. Portner, Paul (2009), Modality, Oxford, Oxford University Press.  Taleghani, Azita H. (2008), Modality, Aspect and Negation in Persian, Amsterdam, John Benjamins. Loux, Michael (2006), Metaphysics; A Contemporary Introduction, New York, Routledge.
Persian Literature Tehran University, Faculty of Literature & Humanities ادب فارسی 2251-9262 Tehran University, Faculty of Literature & Humanities 143 10.22059/jpl.2016.59564 مقاله پژوهشی جابه‌جایی و تداوم اساطیر در قالب کرامات صوفیان جابه‌جایی و تداوم اساطیر در قالب کرامات صوفیان مالمیر تیمور استاد گروه زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تهران محبی ناصر دانشجوی دکتری زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه کردستان 21 05 2016 6 1 17 36 18 04 2016 21 09 2016 Copyright © 2016, Tehran University, Faculty of Literature & Humanities. 2016 https://jpl.ut.ac.ir/article_59564.html

اسطوره‌ها نیرومند و پایدار هستند، می‌توانند با تغییر شکل در سخت‌ترین شرایط نیز به حیات خود ادامه دهند و در قالبی دیگر زنده و فعال بر جای بمانند. بسیاری از مسائل تصوف نظیر آداب و رسوم، قصّه‌ها و داستان‌های متون ادبی عرفانی، از اسطوره گرفته شده­اند یا اسطوره در آنها به­گونه‌ای تأثیر نهاده است. وجود اساطیر کهن در برخی آداب صوفیه، نشانة سازواری و انسجام این اندیشه‌ها با تعالیم صوفیّه است. به­منظور تبیین سازواری اسطوره با مباحث عرفانی، کارکرد و شیوه‌های تداوم آن را در متون عرفانی زبان فارسی تا پایان قرن هشتم بررسی کرده‌ایم. نتیجة این پژوهش نشان می‌دهد اندیشه‌های اسطوره‌ای؛ نظیر نجات‌بخشی، اشه و تقدس عناصر آب و آتش، متناسب با چارچوب اندیشه‌های عرفانی، در قالب کرامات صوفیّان به حیات خود ادامه داده­اند. ساختار کتب مقامات عرفا نیز مبتنی بر اسطورة نجات‌بخشی است. آیین‌های آشناسازی نیز به­صورت گذر آزمونی صوفیّان از آب یا آتش و در قالب کرامت جابه‌جا شده است. اهمیّت پیر، قطب و ابدال نیز شکلی از جابه‌جایی اسطوره در قالب کرامات است.

 جابه‌جایی اسطوره کرامت متون عرفانی آشناسازی اشه نجات‌بخشی قرآن کریم (1382)، ترجمة مهدی الهی قمشه­ای، قم، دلیل ما. ابن­جوزی، ابوالفرج (1389)، تلبیس ابلیس، ترجمة ذکاوتی قراگزلو، چاپ سوم، تهران، نشر دانشگاهی. ابوروح، جمال‌الدین­ لطف­الله (1367)، حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر، تصحیح محمدرضا       شفیعی­کدکنی، چاپ دوم، تهران، سخن. افراسیاب­پور، علی­اکبر (1389)، «عرفان و اسطوره­شناسی مرگ»، عرفان اسلامی (ادیان و عرفان)، سال 7، ش 26، 13- 29. افلاکی، شمس­الدین احمد (1393)، مناقب‌العارفین، تصحیح تحسین یازیچی، چاپ پنجم، تهران، دنیای کتاب. الیاده، میرچا (1368)، آیین‌ها و نمادهای آشناسازی، ترجمة نصرالله زنگویی، تهران، آگاه. الیاده، میرچا (1386)، چشم‌اندازهای اسطوره، ترجمة جلال ستاری، چاپ دوم، تهران، توس. امامی، نصرالله و نوشین مالگرد (1391)، «اسطورة جام جم و عرفان اسلامی»، پژوهش­های ادب عرفانی (گوهر گویا)، سال 6، ش 22، 1- 24. امیرمغزّی، محمدعلی (1374)، «نکاتی چند دربارة تعابیر عرفانی شاهنامه»، تن پهلوان و روان خردمند، ویراستة شاهرخ مسکوب، تهران، طرح نو، 94- 102. امین، سیدحسن (1378)، بازتاب اسطورة بودا در ایران و اسلام، تهران، میرکسری. ایونس، ورونیکا (1373)، اساطیر هند، ترجمة باجلان فرخی، تهران، اساطیر. بایار، ژان‌ـ‌پیر (1376)، رمزپردازی آتش، ترجمة جلال ستاری، تهران، مرکز. بهار، مهرداد (1381)، پژوهشی در اساطیر ایران، چاپ چهارم، تهران: آگه. پیادۀ­کوهسار، ابوالقاسم (1386)، «بررسی تطبیقی ریته و اشه در هند و ایران باستان»، پژوهشنامة ادیان، سال اوّل، ش دوم، 59- 89. تاج­بخش، پروین و دیگران (1392)، «بازنمون فراروایت نجات­بخشی عرفان اسلامی در گفتمان و روایت تذکرةالاولیاء عطار»، ادبیّات عرفانی دانشگاه الزهرا، سال 5، ش 9، 43- 71. ثاقب‌فر، مرتضی (1377)، شاهنامة فردوسی و فلسفة تاریخ ایران، تهران، قطره و معین. جام­نامقی، شیخ­الاسلام­ ابونصر احمد (1372)، روضةالمذنبین و جنة‌المشتاقین، تصحیح علی فاضل، چاپ دوم، تهران، مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی. جامی، عبدالرحمن (1376)، سلامان و ابسال، تصحیح زهرا مهاجری، تهران، نی. جامی، عبدالرحمن (1390)، نفحات‌الأنس من حضرات‌القدس، تصحیح محمود عابدی، چاپ ششم، تهران، سخن. حاج­آقابابایی، محمدرضا و امیر نصری (1389)، «تکوین شخصیت قهرمان در چهار روایت از تذکرةالاولیا»، زبان و ادب پارسی، ش 46، 123- 143. دوستخواه، جلیل (1370)، گزارش و پژوهش اوستا، تهران، مروارید. دیلمی، ابوالحسن (1363)، سیرت شیخ­ کبیر ابوعبدالله ابن خفیف شیرازی، ترجمة رکن­الدین­یحیی بن جنید شیرازی، تصحیح ا. شیمل- طاری، تهران، بابک. راستگو، محمد (1387)، «از اسطوره تا عرفان»، مطالعات عرفانی، سال 3، ش 6، 53- 78. راشدمحصل، محمّدتقی (1369)، نجات‌بخشی در ادیان، تهران، مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی. زادسپرم (1366)، گزیده­های زادسپرم، ترجمة محمّدتقی راشدمحصل، تهران، مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی. زیعور، علی (1984)، الکرامة الصوفیّة و الاسطورة و الحلم (القطاع الاواعی فی الذات العربیة)، الطبعة الثانیة، بیروت، دار الاندلس. سعدی شیرازی، مشرف­الدین (1379)، بوستان، تصحیح غلامحسین یوسفی، چاپ ششم، تهران، خوارزمی. سلطان­ولد (1376)، انتهاءنامه، تصحیح محمدعلی خزانه‌دارلو، تهران، روزنه. شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1388)، نوشته بر دریا (ابوالحسن خرقانی)، چاپ چهارم، تهران، سخن. شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1392)، زبان شعر در نثر صوفیّه (درآمدی به سبک‌شناسی نگاه عرفانی)، تهران، سخن. شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1393)، درویش ستیهنده (از میراث عرفانی شیخ جام)، چاپ چهارم، تهران، سخن. شیری، قهرمان (1390)، «کرامت‌های تخیلی در تصوف»، زبان و ادبیّات فارسی، سال 19، ش 70، 63-106. صادقی­شهپر، رضا (1389)، «صور نوعیۀ کرامات اولیا در میان معجزات و قصص انبیا»، ادبیّاتعرفانیواسطورهشناختی، سال 6، ش 19، 47- 65. صدری­نیا، باقر و محمدابراهیم­ پورنمین، (1393) «دگرگونی گسترة کرامات در مناقب نامه‌های مشایخ تصوف»، ادبیّاتعرفانیواسطوره­شناختی، سال 10، ش 37، 145- 182. عباسی، حبیب­الله (1387)، «حکایت‌های عرفانی و نقش آنها در گفتمان منثور صوفیّانه»، پژوهشنامة علوم انسانی، ویژه­نامة زبان و ادبیّات فارسی 2، ش 58،  123- 144. عطارنیشابوری، فریدالدین (1379)، تذکرةالاولیا، چاپ هشتم، تهران، بهزاد. عطارنیشابوری، فریدالدین (1388)، الهی‌نامه، تصحیح محمدرضا شفیعی­کدکنی، چاپ پنجم، تهران، سخن. غزنوی، سدیدالدین­محمد (1388)، مقامات ژنده‌پیل، تصحیح حشمت مؤید، چاپ چهارم، تهران، علمی و فرهنگی. فرای، نورتروپ (1377)، تحلیل نقد، ترجمة صالح حسینی، تهران، نیلوفر. فردوسی، ابوالقاسم (1389)، شاهنامه، تصحیح جلال خالقی­مطلق، چاپ سوم، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی. فرنبغ­دادگی (1390)، بندهش، ترجمة مهرداد بهار، چاپ چهارم، تهران، توس. فریزر، جیمزجرج (1383)، شاخة زرین (پژوهشی در جادو و دین)، ترجمة کاظم فیروزمند، تهران، آگه. قائمی، فرزاد و دیگران (1388)، «تحلیل نقش نمادین اسطورۀ آب و نمادهای آن در شاهنامۀ فردوسی براساس روش نقد اسطوره‌ای»، جستارهای ادبی، ش 165، 47- 68. قلی‌زاده، خسرو (1387)، فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایة متون پهلوی، تهران، کتاب پارسه. کاسیرر، ارنست (1378)، فلسفة صورت‌های سمبلیک، ترجمة‌ یدالله موقن، تهران، هرمس. کاسیرر، ارنست (1366)، زبان و اسطوره، ترجمة محسن ثلاثی، تهران، قطره. کمبل، جوزف (1389)، اساطیر مشرق زمین، چاپ دوم، تهران، جوانة رشد. گیرشمن، رومن (1385)، تاریخ ایران از آغاز تا اسلام، ترجمة محمود بهفروزی، چاپ سوم، تهران، جامی. مالمیر، تیمور (1388)، «پایان ناتمام مثنوی»، زبان و ادب فارسی، سال 52، ش 209، 99-113. مالمیر، تیمور (1387)، «تحول افسانه‌ای عارفان»، زبان و ادب فارسی، سال 51، ش 204، 171-194. مدنی، امیرحسین و دیگران (1389)، «شیخ­احمد جام و افسانة کرامات»، ادب­پژوهی، سال4، ش13، 85-108. مزداپور، کتایون (1386)، داغ گل سرخ و چهارده گفتار دیگر دربارة اسطوره، چاپ دوم، تهران، اساطیر. مستملی­بخاری، ابوابراهیم اسماعیل (1363)، شرح­ التعرف لمذهب التصوف، ربع اوّل، تصحیح محمد روشن، چاپ اول، تهران، اساطیر. مستملی­بخاری، ابوابراهیم اسماعیل (1365)، شرح التعرف لمذهب التصوف، ربع سوم، تصحیح محمد روشن، تهران، اساطیر. مظفری، علیرضا (1388)، «کارکرد مشترک اسطوره و عرفان»، ادبیّات عرفانی دانشگاه الزهرا، سال اوّل، شمارة 1، 149- 167. مقدسی، ابونصرمطهر (1386)، آفرینش و تاریخ، ترجمة محمدرضا شفیعی­کدکنی، چاپ سوم، تهران، آگه. مورنو، آنتونیو (1388)، یونگ؛ خدایان و انسان مدرن، ترجمة داریوش مهرجویی، چاپ پنجم، تهران، مرکز. موسوی، جلال (1394)، «بررسی کرامت و کارکردهای آن در متون متقدم صوفیّه»،ادبیّاتعرفانیواسطوره­شناختی، سال 11، ش40، 291- 318. مولوی، جلال‌الدین محمد (1368)، مثنوی معنوی، تصحیح نیکلسون، تهران، مولی. میبدی، ابوالفضل­ رشیدالدین (1361)، کشف‌الأسرار و عدةالأبرار، تصحیح علی‌اصغر حکمت، چاپ سوم، تهران، امیرکبیر. میرفخرایی، مهشید (1390)، روایت پهلوی (آوانویسی، برگردان فارسی، یادداشت­ها و واژه­نامه)، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. میهنی، محمد بن منور (1366)، اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابی‌سعید، تصحیح محمدرضا   شفیعی­کدکنی، تهران، آگاه. نجم­ رازی، عبدالله (1365)، مرصادالعباد، تصحیح محمدامین ریاحی، چاپ دوم، تهران، علمی و فرهنگی. نسفی، عزیزالدین (1371)، الإنسان الکامل، چاپ سوم، تهران، طهوری. هجویری، علی بن عثمان (1383)، کشف­المحجوب، تصحیح محمود عابدی، تهران، سروش. هزار حکایت صوفیّان (1389)، براساس دستنویس کهن 673 هـ.ق (مؤلف ناشناخته)، تصحیح حامد خاتمی‌پور، تهران، سخن. همدانی، امید (1388)، «حماسه، اسطوره و تجربة عرفانی، خوانش سهروردی از شاهنامه»، نقد ادبی، سال 2، ش 7، 137- 163. یوسفی، ماشاءالله (1387)، «بازنمایی گفتار نظم الهیّات اخلاقی زرتشت در بایسته‌های شاهی آرمانی ایران»، فصلنامۀ سیاست، دورۀ 38، ش 2، 299- 321.
Persian Literature Tehran University, Faculty of Literature & Humanities ادب فارسی 2251-9262 Tehran University, Faculty of Literature & Humanities 143 10.22059/jpl.2016.59568 مقاله پژوهشی تقابل‎های هم‌جوار؛ عنصری بلاغی و معنی‌ساز در مثنوی تقابل‎های هم‌جوار پورنامداریان تقی استاد گروه زبان و ادبیات فارسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی معرفت لاله دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی 21 05 2016 6 1 37 56 29 04 2016 21 09 2016 Copyright © 2016, Tehran University, Faculty of Literature & Humanities. 2016 https://jpl.ut.ac.ir/article_59568.html

«تقابل‌های هم‌جوار» (همنشینی دو رکن متقابل)، اصطلاحی است در پیوند با علم معانی نحو. این اصطلاح، هنرسازه‏ای پنهان در مثنوی است که در این نوشتار براساس نظریة نظم (ساخت) و علم معانی نحو، ساخت‏های گوناگون و الگوهای متنوع آن تبیین و تحلیل شده‌است؛ ازجملة این الگوهای تقابلی عبارت­اند از: تقابل‎های هم‌جوار در یک جمله با هویّت دستوری یکسان (تقابل‎های معطوف، تقابل‎های هم‌جوار مضاف و مضافٌ‎إلیهی و موصوف و صفتی)، تقابل‎های‌ هم‌جوار در یک جمله با هویّت دستوری ناهمسان و تقابل‎های هم‌جوار در دو جمله شامل تقابل‎های عطفی و غیرعطفی. همراهی این الگوها با دیگر عناصر زیبایی‎شناسی چون انواع آرایه‎های بلاغی و موسیقی کلام، بر ظرفیّت معنایی و حسن بلاغی آنها می‎افزاید. این گونه‎گونی موجب پویایی زبانی، بلاغی و معنایی هر چه بیشتر شعر مولانا شده است. بسامد فراوان این هنرسازه، ویژگی‏ای سبکی در شعر مولانا آفریده‌ است و گذشته از تأثیر بلاغی و زیباشناسانه در القای زمینة معنایی سخن، به‎ویژه در اندیشه‎های بنیادین ذهن مولانا مؤثر است. در این نوشتار، تقابل‎های هم‌جوار معرفی و ساختار نحوی ابیاتی که شامل این هنرسازه‌اند، تحلیل زیباشناسی شده­اند.

 مثنوی سبک‏شناسی تقابل‌های هم‌جوار علم معانی نحو ابن اثیر، ابی­الفتح ضیاء­الدین نصرالله (1939)،  المثل السائر فی أدب الکاتب و الشاعر، قدمه و علق علیه محمّد محیی­الدین عبدالحمید، قاهره، مصطفی البابی الحلبی و اولاده. ابن‌معتز، عبدالله‌ (1935)، البدیع، تعلیق المقدمة و الفهارس اغناطیوس کراتشقوفسکی، بیروت، دار المسیره. ابودیب، کمال (1393)، صورخیال در نظریة جرجانی، ترجمة فرزان سجودی و فرهاد ساسانی،            تهران، علم. اسعدگرگانی، فخرالدین (1349)،  ویس و رامین، تصحیح ماگالی تودوا و الکساندر گواخاریا، تهران، بنیاد فرهنگ ایران. انقروی، اسماعیل (1350)، شرح کبیر انقروی بر مثنوی معنوی مولوی، ترجمة عصمت ستارزاده، تهران، میهن. پورنامداریان، تقی (1384)، در سایة آفتاب، چاپ دوم، تهران، سخن. جرجانی، عبدالقاهر (بی‎تا)،  اسرارالبلاغه، قرأه و علّق علیه محمودمحمّد شاکر، قاهره و جده، مطبعة       مدنی. جرجانی، عبدالقاهر (1366)، دلائل­الاعجاز فی علم المعانی، تصحیح طبعه و علق حواشیه سیدمحمّد رشیدرضا، طبعة الثالث، مصر، دارالمنار. خاقانی، افضل­الدین بدیل (1374)، دیوان، به‌کوشش ضیاء‌الدین سجادی، چاپ پنجم، تهران، زوار. خطیب‌قزوینی، جلال‎الدین محمد (2003)،  الایضاح فی علوم البلاغة، بیروت، دارالکتب العلمیة. خفاجی، ابن­سنان عبدالله (1982)،  سرّ الفصاحة، بیروت، دارالکتب العلمیة. شفیعی­کدکنی، محمّدرضا (1384)،  موسیقی شعر، چاپ هشتم، تهران، آگاه. شفیعی­کدکنی، محمّدرضا (1391)،  رستاخیز کلمات، تهران، سخن. صفوی، کورش (1383)،  در آمدی بر معنی شناسی، چاپ دوم، تهران، سورة مهر. ضیف، شوقی (بی‌تا)،  البلاغة تطوّر و تاریخ، الطبعة التاسعة، القاهره، دارالمعارف. الطیب، عبدالله (1970)،  المرشد الی فهم اشعار العرب و صناعتها، طبعة الثانی، بیروت، دارالفکر. فروزانفر، بدیع‎الزمان (1375)،  شرح مثنوی شریف، چاپ هفتم، تهران، زوار. مشتاق‎مهر، رحمان (1389)، «نسخة مثنوی مورخ 677 قونیه و چاپ­های متعدد مبتنی بر آن»، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، سال 53، ش 215، 65-100. مولوی، جلال‎الدین محمّد (1372)،  مثنوی، تصحیح و تعلیقات محمّد استعلامی، چاپ چهارم، تهران، زوار. مولوی، جلال‎الدین محمّد (1363)،  کلیات شمس، تصحیح و حواشی بدیع­الزمان فروزانفر، چاپ سوم، تهران، امیرکبیر. مولوی، جلال‎الدین محمّد (1393)، مثنوی‌معنوی، تصحیح رینولد نیکلسون، تصحیح مجدد و ترجمة حسن لاهوتی، تهران، میراث مکتوب. Lyons,J.)1987(, semantics, Vol1,Cambridge ,Cambridge University Press.  Pulmer, F.R. (1981), semantics, 2ed Cambridge, Cambridge university press.
Persian Literature Tehran University, Faculty of Literature & Humanities ادب فارسی 2251-9262 Tehran University, Faculty of Literature & Humanities 143 10.22059/jpl.2016.59577 مقاله پژوهشی بررسی تشبیهات حوزه‌ای عشق در عبهرالعاشقین روزبهان بقلی بررسی تشبیهات حوزه‌ای عشق آقاحسینی حسین استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان میرباقری فرد سیدعلی اصغر استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان نافلی مریم دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان 21 05 2016 6 1 57 76 23 02 2015 21 09 2016 Copyright © 2016, Tehran University, Faculty of Literature & Humanities. 2016 https://jpl.ut.ac.ir/article_59577.html

عبهرالعاشقین سرشار از صور­­خیال است. ذهن پویای روزبهان موجب شده است گاه سلسله­ای از تشبیهات به­هم­پیوسته در این اثر مشاهده شود که در این مقاله با الهام از نظریة «استعارة مفهومی» در قالب طرحی با عنوان «تشبیه حوزه­ای» بررسی می­شوند. در تشبیه حوزه­ای، عناصر و لوازم یک مجموعه در تطابق با عناصر و لوازم مجموعه­ای دیگر قرارمی­گیرد؛ یعنی یک تشبیه به‌عنوان تشبیه اصلی در رأس است و تشبیهات دیگر که همان اجزاء، لوازم یا ویژگی‌های هر دو مجموعه است، با عنوان تشبیهات فرعی موردتطابق و تشابه قرارمی­گیرد. پس از استخراج و تحلیل جملات تشبیهی که دربارة عشق در عبهرالعاشقین آمده است، چنین دریافت می­شود که در کل اثر بسیاری از تشبیهات با یکدیگر در ارتباط­اند؛ به همین سبب، ساختار تشبیه حوزه­ای بستری مناسب برای تحلیل و بررسی تشبیهات این اثر عرفانی است. طی این پژوهش 44 تشبیه حوزه­ای دربارة عشق از عبهرالعاشقین استخراج و تحلیل شد. همچنین عوامل شکل­گیری تشبیهات حوزه­ای در چهار گروه بدین شرح تقسیم­بندی شدند:  1- تناسبات و ملازمات، 2- اجزا و اعضای مشبه­به، 3- نتایج حاصل از مشبه­به و 4- ویژگی و صفات   مشبه­به.

 عبهرالعاشقین عشق نشبیه استعاره استعاره مفهومی تشبیه حوزه ای آقاحسینی، حسین و زهرا آقازینالی (1386)، «مقایسة اجمالی صورخیال در بلاغت فارسی و انگلیسی»، پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا)، دورة اوّل، ش 1، 49- 77. بزرگ­ بیگدلی، سعید و دیگران (1385)، «بررسی سبک نثر شاعرانه در عبهرالعاشقین»، پژوهش زبان و ادب فارسی، ش 6، 21ـ 49. بقلی، روزبهان (1337)، عبهرالعاشقین، تصحیح هانری کربن و محمد معین، تهران، انستیتو ایران و فرانسه. بقلی، روزبهان (1393)، منطق­الاسرار ببیان­الانوار، تصحیح سیدعلی­اصغر میرباقری­فرد و زهره نجفی، تهران، سخن. جرجانی، عبدالقاهر (1389)، اسرارالبلاغه، ترجمة جلیل تجلیل، چاپ پنجم، تهران، دانشگاه تهران. راسخ­مهند، محمد (1392)، درآمدی بر زبان­شناسی شناختی (نظریه­ها و مفاهیم)، چاپ سوم، تهران، سمت. شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1366)، صورخیال در شعر فارسی، چاپ سوم، تهران، آگاه. فتوحی، محمود و مریم علی­نژاد (1388)، «بررسی رابطة تجربة عرفانی و زبان تصویری در عبهرالعاشقین»، ادب­پژوهی، دورة سوم، ش 10، 7ـ 25. عسکری، ابوهلال­ حسن بن عبدالله (1327)، معیارالبلاغه؛ مقدمه­ای بر مباحث علوم بلاغت به انضمام ترجمة کتاب صناعتین (نظم و نثر عربی)، ترجمة محمدجواد نصیری، تهران، دانشگاه تهران. قائمی­نیا، علیرضا (1390)، معناشناسی شناختی قرآن، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی. لیکاف، جورج (1390)، «نظریة معاصر استعاره»، ترجمة فرزان سجودی، استعاره مبنای تفکر و ابزار زیبایی­آفرینی؛ مجموعه مقالات زبان­شناسی، به کوشش فرهاد ساسانی، چاپ دوم، تهران، سورة مهر، 135ـ231. میرباقری­فرد، سیدعلی­اصغر و مسعود آلگونه جونقانی (1389)، «تحلیل فرمالیستی زبان عرفانی: لوازم و عواقب آن»، جستارهای ادبی، س 43، ش 170، 27- 48. Kovecsec, Z. )2010(, Metaphor, Landon, New York, Routledge. Lakoff , G & M . Johnson. (2003), Metaphors we live by، London، The University of Chicago press. Lakoff, G. (1992),The contemporary Theory of Metaphor, in Andrew Ortony (ed), (1992,2nd ed), Metaphor, and Thougth, Cambridge University press.
Persian Literature Tehran University, Faculty of Literature & Humanities ادب فارسی 2251-9262 Tehran University, Faculty of Literature & Humanities 143 10.22059/jpl.2016.59585 مقاله پژوهشی بررسی و تحلیل عنوان کتاب‌‌ها و سروده‌های مهدی اخوان ثالث بررسی و تحلیل عنوان کتاب‌‌ها و سروده‌ها محمدی علی استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بوعلی سینا همدان قاسمی دورآبادی طاهره دانشجوی دکترای زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بوعلی سینای همدان 21 05 2016 6 1 77 92 03 11 2015 21 09 2016 Copyright © 2016, Tehran University, Faculty of Literature & Humanities. 2016 https://jpl.ut.ac.ir/article_59585.html

عنوان اثر، نامی است که از سوی پدید‌آورنده یا ناقد اثر بدان داده می‌شود. اهمیت عنوان، تنها از آن روی نیست که اثر را شناسنامه‌دار و از سایر عنوان‌ها  متمایز می‌کند، بلکه می‌تواند دال بر کیفیّت و اهمیت اثر از نظر بافت و ساخت نیز باشد. عنوان، نخستین نشانه‌ای است که خواننده با آن مواجه می‌شود و از آنجا که بین عنوان و متن، ارتباط معناداری (بین ساختار و مفهوم) وجود دارد، خواننده از آن می‌تواند به محتوا و دیگر امکانات رسانه‌ای متن احاطه یابد. بررسی عنوان سروده‌های اخوان ثالث، خواه نام کلی اثر و خواه نام‌گذاری سروده‌ها، یکی دیگر از ابزارهایی است که می­توان برای فهم و خوانش سروده‌های وی به­کاربرد. بدین­روی، باتوجه­به عنوان هم می‌توان به محتوای سروده‌ها پی‌برد و هم سیر فکری و روحی شاعر را تا اندازه‌ای بررسی کرد. برای این کار از شیوة تحلیل محتوا استفاده شد که یکی از روش­تحقیق‌های مطرح در حوزة علوم انسانی است. همچنین از آمارگیری به­منظور تدارک سند برای ایجاد طبقه‌بندی‌ها بهره گرفته شده است.

 مهدی اخوان ثالث شعر معاصر عنوان سروده‌ها بسامد تحلیل شعر اخوان ثالث، مهدی (1369)، در حیاط کوچک پاییز در زندان، چاپ دوم، تهران، بزرگ‌مهر. اخوان ثالث، مهدی (1357)، زمستان، تهران، زمستان. اخوان ثالث، مهدی (1383)، ارغنون، تهران، زمستان. اخوان ثالث، مهدی (1360)، از این اوستا، چاپ پنجم، تهران، مروارید. اخوان ثالث، مهدی (1376)، ترا ای کهن بوم و بر دوست دارم، چاپ پنجم، تهران، مروارید. اخوان ثالث، مهدی (1357)، زندگی می‌گوید؛ امّا باز باید زیست، تهران، توکا. اخوان ثالث، مهدی (1383)، آخر شاهنامه، چاپ دوم، تهران، زمستان و مروارید. انوری، حسن (1381)، فرهنگ بزرگ سخن، جلد هفتم، تهران، سخن. بخیت، فاطمه (1392)، بررسی تطبیقی دلالت «عنوان» در شعر شش شاعر فارسی و عربی معاصر (نیما، شاملو، شفیعی­کدکنی، سیاب، مقالح و درویش)، استاد راهنما سعید بزرگ­بیگدلی، تهران، دانشگاه تربیت مدرس. دستغیب، عبدالعلی (1354)، نقد آثار شاملو، چاپ سوم، تهران، چاپار. رحمانی، نصرت (1380)، خدا غم را آفرید؛ نصرت را آفرید، به کوشش مهدی اخوان لنگرودی، تهران، ثالث. رحیم، عبدالقادر (2010)، علم العنویه دراسة تطبیقیه، ، دمشق، دارالتکوین للتألیف و الترجمة و النشر. سپهری، سهراب (1376)، هشت کتاب، چاپ نوزدهم، تهران، طهوری. سیدحسینی، رضا (1376)، مکتب‌های ادبی، ویرایش دوم، جلد اوّل و دوم، تهران، نگاه. شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1390)، حالات و مقامات م. امید، تهران، سخن. شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1386)، زمینة اجتماعی شعر فارسی، تهران، زمانه و اختران. شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1383)، ادوار شعر فارسی، چاپ دوم، تهران، سخن. عویس، محمد (1988)،  العنوان فی الأدب العربی (النشأة و التّطور)، مصر، مکتبة الانجلو المصریه. فرخ‌زاد، فروغ (1377)، دیوان اشعار، با مقدمة بهروز جلالی، تهران، مروارید.  فرخ‌زاد، فروغ (1377)، ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد، چاپ دوازدهم، تهران، مروارید. قرایی، یدالله (1370)، چهل و چند سال با اخوان، تهران، بزرگ‌مهر. کریمیان، کاظم (1385)، سیر تحول در شعر امروز (خاصه‌ها و شناسه‌های رفتاری)، تهران، فیروزه و مروارید. گرجی، مصطفی و افسانه میری (1388)، «بررسی و تحلیل نام‌های اشعار قیصرامین پور»، جستارهای ادبی، دورة 42، ش 4 (مسلسل 167)، 79– 104. لاهوتی، ابوالقاسم (1358)، دیوان اشعار، با کوشش و مقدمة احمد بشیری، تهران، امیرکبیر. لنگرودی، شمس (1370)، تاریخ تحلیلی شعر نو، جلد اوّل، تهران، مرکز. محمدی­آملی، محمدرضا (1380)، آواز چگور؛ زندگی و شعر مهدی اخوان ثالث (م.امید)، تهران، ثالث. مداس، احمد (1998)،  لِسانیات­النَّصِ نَحوَ مَنهَج لِتَحلیلِ الخَطابِ الشِعریِ، اردن‌، جدار الکتاب‌، عالم الکتب. معین، محمد (1377)، فرهنگ معین، چاپ دوم، تهران، دانشگاه تهران. یحیاوی، رشید (1998)، الشِعرُ العربیِ الحدیثِ دراسةِ فی المَنجزِ النَّصَی، بیروت، افریقیا شرق. یوسفی، غلام‌حسین‌ (1369)، «زمستان امید»، ‌کلک، شهریور، ش 6، 16- 21. یوشیج، نیما (1376)، مجموعه شعرهای نیما یوشیج، با نظارت شراگیم یوشیج، تهران، اشاره. Frry, anne. (1990), the title to the poem, San Fransisco: ‌Stanford university press. Genette, Gerard. (1987), seuils, ed. Du seuil, Paris. comprubi‌, Joesp besa. (2002), les fonctions du titles, presses universitaires de Limoge, French. Leo, H.Hock. (1981), la marque du titre, dispositifs sémiotiques d’une pratique textuelle, Mouton publishers, the hague, Newyork, paris.
Persian Literature Tehran University, Faculty of Literature & Humanities ادب فارسی 2251-9262 Tehran University, Faculty of Literature & Humanities 143 10.22059/jpl.2016.59586 مقاله پژوهشی رابطة معنایی جمله‌وارة پایه و پیرو در جمله‌های شرطی زبان فارسی رابطه معنایی جمله‌واره پایه و پیرو در جمله‌های شرطی زبان فارسی ابن الرسول سیدمحمدرضا دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان کاظمی نجف آبادی سمیه استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان کاظمی مهری دانش آموخته کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد 21 05 2016 6 1 93 112 17 04 2015 21 09 2016 Copyright © 2016, Tehran University, Faculty of Literature & Humanities. 2016 https://jpl.ut.ac.ir/article_59586.html

زبان، نظامی از روابط متداخل است؛ به­گونه‌ای که مفهوم یک جزء، جز در سایة ارتباط با اجزاء و عناصر دیگر دریافت نمی‌شود. ارتباط بین ساخت‌ها و سازه‌های زبانی بر دو گونه است: رابطة لفظی و رابطة معنایی که هر دو پیوندی عمیق و ناگسستنی با یکدیگر دارند؛ چراکه لفظ در خدمت معنی و وسیله‌ای برای بیان آن است. باتوجه­به اهمیت رابطة معنایی در جمله‌های مرکب، به­ویژه جمله‌های شرطی، پژوهش حاضر بر آن است تا با مداقه در ساخت زبانی جمله‌های شرطیِ زبان فارسی و با تکیه بر روش وصفی ـ تحلیلی، ساخت معنایی این جملات و عوامل مؤثر در افادة معنی شرط را تحلیل و با تأمل در نمونه‌های برگرفته از متون ادب فارسی، نوع ارتباط معنایی دو جمله‌وارة پایه و پیرو شرطی را که موردکم­توجهی دستورپژوهان زبان فارسی قرارگرفته است، بررسی کند. مهم‌ترین دستاوردهای این نوشتار بیانگر آن است که در جملات شرطی رابطة تلازمی، اساس ارتباط معنایی دو جمله‌وارة پایه و پیرو به­شمارمی‌رود و این رابطة معنوی، خود به دو گونة تلازمی سببی و تلازمی غیرسببی تقسیم می‌شود.  

 زبان فارسی جمله‌های شرطی پایه پیرو رابطة معنایی آل­احمد، جلال (1388)، از رنجی که می‌بریم، چاپ دوم، تهران، آدینة سبز. آل­احمد، جلال (1383)، خسی در میقات، چاپ دهم، تهران، فردوس. آل­احمد، جلال (1387)، سرگذشت کندوها، تهران، آدینة سبز. جمال­الدین، مصطفی (1980م)، البحث النحوی عند الأصولیین، بغداد، دارالرشید للنشر. حافظ، شمس­الدین محمد (1371)، دیوان، تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی، تهران، اقبال. خانلری، پرویز (1370)، دستور زبان فارسی، چاپ دوازدهم، تهران، توس. دهخدا، علی‌اکبر (1363)، امثال و حکم، چاپ ششم، تهران: سپهر. سپهری، سهراب (1389)، اتاق آبی، تهران، مرز فکر. سعدی، مصلح بن عبدالله (1369)، گلستان، تصحیح غلامحسین یوسفی، چاپ دوم، تهران، خوارزمی. شفائی، احمد (1363)، مبانی علمی دستور زبان فارسی، تهران، نوین. عالی عباس‌آباد، یوسف (1385)، فرهنگ درست‌نویسی سخن، به سرپرستی حسن انوری، تهران، سخن. قمی، عباس (1386)، کلیات مفاتیح الجنان، ترجمة مهدی الهی قمشه‌ای، چاپ هفتم، قم، شهاب. کاظمی‌ نجف‌آبادی، سمیه و دیگران (1395). «حرف شرط «اگر» در دستور زبان فارسی و معادل‌های آن در زبان عربی»، فنون ادبی، سال 8، ش 1، 27 ـ 42. کریری، ناصر بن محمد (1425 ﻫ)، أسلوب ­الشرط بین النحویین و الأصولیین، الریاض، جامعةالإمام محمد بن سعود الإسلامیة. محتشمی، بهمن (1370)، دستور کامل زبان فارسی، تهران، اشراقی. مظفر، محمدرضا (1405 ﻫ)، أصول الفقه، بی‌‌جا، دانش اسلامی. مظفر، محمدرضا (1371)، اصول فقه، ترجمة علیرضا هدائی، جلد 1، چاپ دوم، تهران، حکمت. مظفر، محمدرضا (1388 ﻫ)، المنطق، جلد 2، طبعة الثالث، النجف، النعمان. معین، محمد (1371)، فرهنگ معین، تهران، امیرکبیر. مقربی، مصطفی (1375)، هژده گفتار (مجموعه مقالات)، تهران، توس. نحلة، محمودأحمد (1408 ﻫ. 1988م)، مدخل إلی دراسة الجملة العربیة، بیروت، دار النهضة العربیة للطباعة والنشر. ابن­مقفع، نصر‌الله منشی (1385)، کلیله و دمنه، تصحیح و توضیح مجتبی مینوی طهرانی، چاپ 29، تهران، امیر کبیر. وحیدیان­کامیار، تقی (1364)، «جمله‌‌های شرطی در زبان فارسی»، زبان­شناسی، ش 2، 43ـ 56. وزین­پور، نادر (1375)، دستور زبان فارسی آموزشی، چاپ سوم، تهران، معین.
Persian Literature Tehran University, Faculty of Literature & Humanities ادب فارسی 2251-9262 Tehran University, Faculty of Literature & Humanities 143 10.22059/jpl.2016.64349 مقاله پژوهشی بررسی ناپایداری معماری دورة غزنوی با تکیه بر تاریخ بیهقی بررسی ناپایداری معماری دوره غزنوی با تکیه بر تاریخ بیهقی گلچین میترا عضو هیأت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران هاشمی امیرحسین دانشجوی کارشناسی ارشد زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه تهران 01 10 2016 6 1 113 132 31 01 2016 21 09 2016 Copyright © 2016, Tehran University, Faculty of Literature & Humanities. 2016 https://jpl.ut.ac.ir/article_64349.html

هرچه در تاریخ معماری به عقب می‌رویم، مستندات کالبدی کمتر می‌شوند؛ سقف‌ها فرو می‌ریزند، دیوارها محو و شالوده‌ها طعمة گذشت روزگار می‌شوند. هرچند از موجودیت مادّی بعضی از بناها اثری به­جانمی‌ماند، این بناها به‌کلی نابود نمی‌شوند و در مستندات مکتوب پایدار می­مانند. از دوره‌های تاریخ معماری ایران که امروز آثار بسیارکمی از آن باقی مانده است، دورة غزنویان است؛ باوجوداین، مستندات مکتوب بسیاری از این دوره به دست ما رسیده است که می‌تواند تا حدی کمبود داده‌های فیزیکی را جبران کند؛ مانند دیوان‌ شاعران، سفرنامه‌ها و تاریخ‌نگاری‌ها. دراین­میان، تاریخ بیهقی نوشتة ابوالفضل بیهقی به­دلیل شیوة منحصربه‌فرد تاریخ‌نگاری‌ آن و همچنین ویژگی‌های ادبی ارزشمند، اهمیت ویژه‌ای دارد. پرسش مهمی که دربارة معماری عصر غزنوی مطرح می­شود این است که چرا از دوره‌های قبل و بعد از غزنویان آثار معماری زیادی باقی مانده است، امّا آثار این دورة مهم تاریخی از صفحة روزگار محو شده‌اند؟ مقالة پیشِ‌رو با بررسی نکته‌های زبانی و ادبی در تاریخ بیهقی و مقایسة آنها با کاربردهای مشابه در فارسی معاصر، به دنبال پاسخ این پرسش است که آیا می‌توان در متن تاریخ بیهقی شواهدی یافت که پایدارنماندن این بناها را توجیه کند؟

 تاریخ بیهقی معماری معماری موقتی دورة‌ غزنوی تقدیر‌گرایی اسلامی­ندوشن، محمدعلی (1350)، «جهان‌بینیِ ابوالفضل بیهقی»، یادنامة ابوالفضل بیهقی، مشهد، دانشگاه فردوسی. امیری­خراسانی، احمد و مجاهد غلامی (1385)، «درنگی بر برخی از آداب و رسوم دربار غزنه با تکیه بر تاریخ ابوالفضل بیهقی»، مجلة دانشکده‌ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، دورة دوم، ش چهل‌وهفتم، 41-68 . باسورث، ادموندکلیفورد (1356)، تاریخ غزنویان، ترجمة حسن انوشه، تهران، امیرکبیر. بینش، تقی (1350)، «روش علمی در کتاب بیهقی»، یادنامة ابوالفضل بیهقی، مشهد، دانشگاه فردوسی، 91- 102. بیهقی، ابوالفضل­محمد (1389)، تاریخ بیهقی، تصحیح محمدجعفر یاحقی و مهدی سیدی، چاپ سوم،‌ تهران، سخن. رجبی، پرویز (1383)، «تاریخ بیهقی، معتمَدترین سند تاریخ غزنویان»،  گنجینة اسناد، ش 54، تهران، 4- 8. قیومی بیدهندی، مهرداد (1390)، گفتارهایی در مبانی و تاریخ معماری و هنر، تهران، علمی و فرهنگی._||_
Persian Literature Tehran University, Faculty of Literature & Humanities ادب فارسی 2251-9262 Tehran University, Faculty of Literature & Humanities 143 10.22059/jpl.2016.59589 مقاله پژوهشی تحلیل اسطورة هبوط در شعر معاصر براساس شعر هفت تن از شاعران این دوره تحلیل اسطورة هبوط در شعر معاصر سلمانی نژادمهرآبادی ساغر استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی 21 05 2016 6 1 133 152 01 03 2016 21 09 2016 Copyright © 2016, Tehran University, Faculty of Literature & Humanities. 2016 https://jpl.ut.ac.ir/article_59589.html

اسطورة هبوط با تمام پیچیدگی‌های خود در سطحی وسیع ذهن بشر را به خود مشغول داشته است. به زوایای گوناگون این مسئله در کتب دینی مختلف اعم از قرآن، انجیل و تورات هم اشاره شده است. با بررسی شعر معاصر درمی­یابیم که شاعران معاصر در بیان دیدگاه­های خود، هم تحت­تأثیر قرآن بوده­ و هم از آموزه­های تورات و انجیل استفاده کرده­اند. در شعر فارسی معاصر، هبوط و جزئیات آن به    شیوه­های گوناگون نمود یافته است؛ آفرینش، نخستین گناه، میوة ممنوعه، اغواکننده، برهنگی آدم و حوّا پس از خوردن میوةممنوعه، توبه، فرود و هبوط و درنهایت داستان هابیل و قابیل که برای بیان موضوعات اجتماعی خاص، بسیار دقیق و با نازک­اندیشی خاصی به آنها توجه شده است. چگونگی   بهره­مندی شاعران معاصر از این اسطوره، پرسش اصلی این پژوهش است که به شیوة توصیفی– تحلیلی انجام شده است. نتایج نشان می­دهد شاعران فارسی­زبان معاصر، تقریباً تمام مواردی را که در جزئیات هبوط مورداختلاف ادیان و مفسران مختلف است، پذیرفته­ و در هر جایی به موردی اشاره کرده­اند.

 شعرفارسی شعر معاصر تحلیل اسطوره داستان هبوط القرآن الکریم (1391)، ترجمة مهدی الهی قمشه­ای، چاپ دوم، تهران، هادی. اخوان­ثالث، مهدی (1378)،  آن گاه پس از تندر (مجموعه هشت دفتر شعر)، چاپ دوازدهم ، تهران، سخن. اخوان­ثالث، مهدی (1388)، ارغنون، تهران، زمستان. امامی، صابر (1380)، اساطیر در متون تفسیری فارسی، تهران، گنجینة فرهنگ. بلعمی، محمد (1383)، تاریخ بلعمی، تصحیح محمدتقی بهار، چاپ دوم، تهران، زوار. سپهری، سهراب (1374)، هشت کتاب، چاپ سیزدهم، تهران، طهوری. شاملو، احمد (1392 الف)، آیدا در آینه، تهران، نگاه. شاملو، احمد (1392 ب) باغ آینه ، تهران، نگاه. شاملو، احمد ( 1392ج) مرثیه­های خاک، تهران، نگاه. شاملو، احمد (1392 د) هوای تازه، تهران، نگاه. شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1378) هزارة دوم ‌آهوی ‌کوهی (مجموعة ‌پنج دفتر شعر)، چاپ دوم، تهران، سخن. صفارزاده، طاهره (1386)، بعت با بیداری، تهران، هنر بیداری. صفارزاده، طاهره (1357) حرکت و دیروز ، تهران، رواق. صفارزاده، طاهره (1378) گزیدة ادبیات معاصر، تهران، نیستان. صفارزاده، طاهره (1366) مردان منحنی، شیراز، نوید. طبری، محمد (1352)، تاریخ الرسل و الملوک، ترجمة ابوالقاسم پاینده، تهران، بنیاد فرهنگ ایران. عتیق­نیشابوری، ابوبکر (1365)، تفسیر سورآبادی، بنیاد فرهنگ ایران. عمادزاده، عمادالدین حسین (1360)، قصص الانبیا، جلد اوّل، چاپ 25، کتاب­فروشی اسلام. فرخزاد، فروغ (1380)، دیوان اشعار (شامل 5 دفتر شعر)، تهران، ارمغان. فرنبغ­دادگی (1369)، بندهشن، گزارش مهرداد بهار، تهران، توس. کهن، آبراهام (1382)، گنجینه‌ای از تلمود، ترجمة امیرحسین صدری­پور، تهران، اساطیر. موسوی­گرمارودی، علی (1357)، سرود رگبار، تهران، رواق. موسوی­گرمارودی، علی (1386)، باغ سنگ ( گزیدة اشعار)، تهران، تکا. موسوی­گرمارودی، علی (1363)،  خط خون، تهران، زوار. مقدادی، بهرام (1377)، تحلیل و گزیدة شعر سهراب سپهری، تهران، پایا. مکارم­شیرازی، ناصر (1371)، تفسیر نمونه، چاپ سیزدهم، دارالکتب الاسلامیه. هاکس، جیمز (1383)، قاموس کتاب مقدس، چاپ دوم، تهران، اساطیر. Ferber, Michael. 2000 s. Dictionary Of Literary Symbols,  Cambridge University, Press reprinted.
Persian Literature Tehran University, Faculty of Literature & Humanities ادب فارسی 2251-9262 Tehran University, Faculty of Literature & Humanities 143 10.22059/jpl.2016.59591 مقاله پژوهشی بوطیقای فضا در غزلهای روایی عطار بوطیقای فضا در غزلهای روایی عطار سیدان الهام استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان 21 05 2016 6 1 153 172 03 12 2015 21 09 2016 Copyright © 2016, Tehran University, Faculty of Literature & Humanities. 2016 https://jpl.ut.ac.ir/article_59591.html

عطار از نخستین شاعرانی است که به‌صورت جدی در غزل روایت‌پردازی کرده است. طرح روایت در این دسته از غزلیّات تنها وجه یا قالب ادبی نیست، بلکه ساختاری معرفت‌شناختی دارد. عطار در طرح این روایت‌ها و پیشبرد فرآیند معناسازی در آن، به­نحو مؤثری از فضای دلالی حاکم بر اشعار بهره می‌برد. در این غزلیّات فضا عنصر پس‌زمینه‌ای ساده محسوب نمی‌شود؛ بلکه بر کل روایت سایه افکنده است. بررسی غزل‌روایت‌های عطار نشان می‌دهد فضای حاکم بر آنها ارتباط مستقیمی با ادارک و احساس شخصیت‌ها دارد و براین­اساس شکل‌گیری فضا مراحلی را طی می­کند. تمرکز بر دگرگونی، بارزترین ویژگی فضا در این نوع غزل­هاست که به بسط فضا می‌انجامد. علاوه­براین، فضا در این اشعار ابعاد مختلفی دارد که در این پژوهش با ارائة طرحی به سه جنبه تقسیم می‌شود: 1ـ اجتماعی، 2ـ فردی،   3ـ نمادین. هرکدام از این فضاها در تعامل با فضای دیگر قراردارد و به­این­ترتیب در فضایی واحد و منسجم با هم متحد می‌شوند. نظر به گوناگونی ابعاد فضا در غزل‌های روایی عطار و نبود الگویی کارآمد برای بررسی روایت‌های مشابه، مقالة حاضر بر آن است که ضمن بررسی و تحلیل فضای اشعار، بنیان‌های معرفت‌شناختی آن را واکاوی و الگویی برای تحلیل فضا در این دسته از اشعار ارائه کند.

 عطار غزل روایی فضای اجتماعی فضای شخصی فضای نمادین باشلار، گاستون (1392)، بوطیقای فضا، ترجمة مریم کمالی و محمد شیربچه، تهران، روشنگران و مطالعات زنان. بوخهولز، سابین و منفرد یان (1391)، «فضا در روایت»، ترجمة مهدی فیضی، دانشنامة روایت‌شناسی، گردآورنده محمد راغب، تهران، نشر علم، 155ـ 166. پورنامداریان، تقی (1368)، رمز و داستان­های رمزی در ادب فارسی، تهران، علمی و فرهنگی. پورنامداریان، تقی (1388)، گمشدة لب دریا؛ تأملی در معنی و صورت شعر حافظ، چاپ سوم، تهران، سخن. حری، ابوالفضل (1388)، «مؤلفه‌های زمان و مکان روایی در قصص قرآنی»، ادب‌پژوهی، ش 7 و 8، 125ـ 141. ستاری، جلال (1376)، رمزاندیشی و هنر قدسی، تهران، مرکز. سجودی، فرزان (1393)، نشانه­شناسی کاربردی، ویرایش دوم، تهران، نشر علم. شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1370)، گزیدة غزلیّات شمس، تهران، شرکت سهامی کتاب­های جیبی. شمیسا، سیروس (1392)، بیان، ویراست چهارم، تهران، میترا. طاهری، قدرت­الله (1382)، «نقد و تحلیل ساختارگرایانة غزل ـ روایت‌های عطار»، فرهنگ، ش 46 و 47، 191-216. عباسی، علی (1393)، روایت‌شناسی کاربردی؛ تحلیل زبان‌شناختی روایت، تهران، دانشگاه شهید بهشتی. عطار نیشابوری، فریدالدین (1384)، دیوان، تصحیح تقی تفضلی، تهران، علمی و فرهنگی. فتوحی، محمود (1385)، بلاغت تصویر، تهران، سخن. فوغالی، بادیس (2008 م)، الزمان و المکان فی الشعر الجاهلی، إربد، عالم الکتب الحدیث. فیصل، سمر روحی (1995م)، بناء الروایة العربیة السوریه، دمشق، اتحاد الکتاب العرب. کورت، وسلی (1391)، زمان و مکان در داستان مدرن، ترجمة فرناز گنجی و محمدباقر اسماعیل‌پور، تهران، آوند دانش. گراوند، علی (1393)، «ریخت‌شناسی قصه‌های غزلیّات عطار»، فنون ادبی، سال ششم، ش 1 (پیاپی10)، 97ـ 114. نابلسی، شاکر (1994م)، جمالیات المکان فی الروایة العربی، بیروت، موسسة العربیة للدراسات و و النشر. Childs, Peter & Roger Fowler (2006), the Routledge Dictionary of Literary Terms, Taylor and Francis Group, London. Cuddon, J.A. (2013), A Dictionary of Literary Terms and Literary Theory, revised by M.A.R Habib, 5th edition, Wiley-Blackwell. Bal, Mieke (1999) Narratology: Introduction to the Theory of Narrative. 2th edition, London: University of Toronto Press.
Persian Literature Tehran University, Faculty of Literature & Humanities ادب فارسی 2251-9262 Tehran University, Faculty of Literature & Humanities 143 10.22059/jpl.2016.59593 مقاله پژوهشی بررسی واکنش شاعران مکتب بازگشت به پدیدۀ جنگ ایران و روس بررسی واکنش شاعران مکتب بازگشت قنبری عبدالملکی رضا استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه دامغان 21 05 2016 6 1 173 192 28 09 2015 21 09 2016 Copyright © 2016, Tehran University, Faculty of Literature & Humanities. 2016 https://jpl.ut.ac.ir/article_59593.html

وقوع جنگ ایران و روس‌، شعر عصر قاجار را به تجربه‌ای جدید در ورود به مسائل اجتماعی- سیاسی و واکنش به حوادث مهم عصر واداشت. این جنگ­های خونین و طولانی که در نیمۀ اول قرن سیزدهم هجری روی داد، برخی از شاعران این دوره را که در چارچوب مکتب «بازگشت ادبی» فعالیت می­کردند، به واکنش واداشت. بررسی این واکنش­ها، به دسته­بندی دو گروه از شاعران بزرگ این عهد انجامید:    1. شاعران «جامعه­گرا»، همچون میرزا ابوالقاسم قائم­مقام و نشاط اصفهانی که علاوه­بر شاعری، از سیاستمداران بزرگ ایران نیز بوده و با نگاه تحلیلی به پدیدۀ جنگ نگریسته­اند؛ همچنین شاعرانی چون صبای کاشانی، مجمر اصفهانی، خاوری شیرازی و عبدالرزاق­بیک دنبلی که گرچه قصاید زیادی در مدح شاه و شاهزادگان قاجار سروده­اند، به وقایع جنگ و مسائل جاری کشور نیز بی­توجه نبوده­اند؛ 2. شاعران «غیرجامعه­گرا» همچون سحاب اصفهانی و وصال شیرازی که در فضای ملتهب کشور، صرفاً کارشان ترتیب چند لفظ و به­هم­بافتن چند مصراع در مدح کسان بود. نگارنده در این جستار می­کوشد تا با مطالعۀ آثار و دیوان­های شعرای مکتب بازگشت، واکنش ­آنها را به جنگ ایران و روس بکاود و بازتاب این واقعۀ بزرگ را در اشعارشان بررسی کند.

 مکتب بازگشت جنگ ایران و روس قفقاز عباس‌میرزا فتحعلی‌شاه آبادیان، حسین (1380)، روایت ایرانی جنگ­های ایران و روس، تهران، وزارت امور خارجه. آرین­پور، یحیی (1379)، از صبا تا نیما، جلد اول، چاپ هفتم، تهران، زوار. براتی فریزهندی، مریم (1387)، تاریخ جنگ­های روسیه و ایران، تهران، کتاب پارسه. بهار، محمدتقی (1376)، سبک­شناسی(تاریخ تطور نثر فارسی)، جلد سوم، چاپ نهم، تهران، مجید. بهبودی، هدایت­الله (1371)، ادبیّات در جنگ­های ایران و روس، تهران، حوزۀ هنری. بیانی، خان­بابا (1317)، تاریخ دیپلماسی ایران- سیاست ناپلئون در ایران، تهران، شرکت کتاب. حسینی­شیرازی، فضل­الله (1380)، تاریخ ذوالقرنین، تصحیح ناصر افشارفر، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. دنبلی، عبدالرزاق بن نجفقلی (1383)، مآثر سلطانیه، تصحیح غلامحسین زرگری­نژاد، تهران، روزنامۀ ایران. دنبلی، عبدالرزاق بن نجفقلی (1342)، نگارستان دارا، به کوشش عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، بی­نا. دهقان­نژاد، مرتضی (1390)، «واکاوی آغاز دورۀ دوم جنگ­های ایران وروسیه»، مطالعات تاریخ اسلام، ش 10، پاییز، 37- 56. زرگری­نژاد، غلامحسین (1390)، «موافقت­نامۀ گلستان، قرارداد متارکۀ جنگ یا عهدنامۀ قطعی»، مطالعات تاریخ اسلام، سال سوم، ش 8، بهار، 77- 101. سپهر، محمدتقی (1377)، ناسخ­التواریخ (تاریخ قاجاریه)، به اهتمام جمشید کیانفر، جلد اول، تهران، اساطیر. سیف، عبدالرضا (1382)، ادبیّات پایداری در جنگ­های ایران و روس، تهران، جهاد دانشگاهی واحد تهران. سیف، عبدالرضا (1382)، «نقش علما در پیدایش ادب جهادی»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تهران، ش 165، بهار، 73- 88. صباکاشی، فتحعلی­خان (1238 ق)، شهنشاه نامه (نسخۀ خطی)، شمارۀ 4573، ج 2، مرکز اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. طاهری­خسروشاهی، محمد (1388)، فصل­های تاریکی (جنگ­های روس با ایران در شعر فارسی)، تهران، تمدن ایرانی. غفاری، ابوالحسن (1378)، «تحلیل تاریخی نبردهای فرانسه و روسیه در زمان ناپلئون بناپارت»، تاریخ روابط خارجی، ش 1، زمستان، 123- 128. فراهانی، میرزاابوالقاسم (1366)، دیوان اشعار، به اهتمام بدرالدین یغمایی، تهران، شرق. مجمر، حسین (1345)، دیوان، به کوشش محمدمحیط طباطبایی، تهران،کتاب­فروشی خیام. محمود، محمود (1353)، تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم، جلد اول، تهران، اقبال. وقایع­نگار، محمدصادق (1369)، آهنگ سروش (تاریخ جنگ­های ایران و روس)، به اهتمام و تصحیح حسین آذر و امیرهوشنگ آذر، تهران، ناشر مصحح. هوشنگ­مهدوی، عبدالرضا (1379) تاریخ روابط خارجی ایران، تهران، امیر کبیر.
Persian Literature Tehran University, Faculty of Literature & Humanities ادب فارسی 2251-9262 Tehran University, Faculty of Literature & Humanities 143 10.22059/jpl.2016.59594 مقاله پژوهشی بررسی جامعه‌شناسانۀ کاربرد نظام اعتقادی در ادبیّات داستانی کودک و نوجوان (براساس مطالعة موردی آثار هوشنگ مرادی‌کرمانی) محمودی علیرضا استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه زابل کیچی زهرا دانشجوی دکترای زبان و ادبیات فارسی دانشگاه حکیم سبزواری 21 05 2016 6 1 193 211 19 12 2015 21 09 2016 Copyright © 2016, Tehran University, Faculty of Literature & Humanities. 2016 https://jpl.ut.ac.ir/article_59594.html

از گسترده‌ترین بخش‌های ادبیّات هر ملتی، ادبیّات مربوط به کودکان و نوجوانان است که نقش مهمی در آماده‌سازی آنان برای ورود به عرصه‌های اجتماعی ایفا می‌کند. در این بین نهادهای دینی- فرهنگی ازجمله نهادهای بنیادین (به­ویژه در جوامع اسلامی) هستند که در ادبیّات داستانی کودک و نوجوان موردتوجه خاص قرارگرفته‌اند؛ لذا در این تحقیق که با هدف شناخت هر چه بهتر چگونگی معرفی و انعکاس نظام اعتقادی در آثار کودکان و نوجوانان صورت پذیرفته، تلاش شده است تا به شیوة توصیفی و تحلیلی و باتوجه­به نظریة ساختارگرایی تالکوت پارسونز، این مسئله در آثار منتخب هوشنگ مرادی‌کرمانی، از برجسته‌ترین نویسندگان آثار داستانی کودک و نوجوان کشورمان بررسی شود. در این پژوهش نظام اعتقادی آثار داستانی موردمطالعه، در دو قالب کلیِ نهادهای دینی و باورهای عامیانه بررسی و برای تبیین بهتر مطالب، جداول ‌و نمودارهای لازم ارائه شده است. نتیجة این پژوهش نشان از آن دارد که نهادهای دینی به­عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای بنیادین جامعه، در این آثار انعکاس یافته است و باتوجه­به فرهنگ اسلامی جامعة ایرانی، مسائل مذهبی در رأس توجه نویسنده قراردارد.

 نظام اعتقادی نظریة ساختارگرایی ادبیّات داستانی کودک و نوجوان هوشنگ مرادی‌کرمانی اسمیت، دنیس (1386)، برآمدن جامعه‌شناسی تاریخی، ترجمة هاشم آقاجری، تهران، مروارید. پارسانسب، محمد (1387)، جامعه‌شناسی ادبیّات فارسی؛ از آغاز تا سال1357، تهران، سمت. تامپسون، جان (1377)، «مفهوم فرهنگ»، فرهنگ و جامعه (مجموعه مقالات)، ترجمة علی قائم‌نژاد، 16- 60. توسلی، غلامعباس (1376)، نامة انجمن جامعه‌شناسی ایران (مجموعه مقالات شمارة 2)، به اهتمام غلامعباس توسلی، تهران، جهاد. داوودی، محمّد (1385)، نقش معلم در تربیت دینی، چاپ دوم، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. روشه، گی (1394)، جامعه‌شناسی تالکوت پاسونز، چاپ دوم، ترجمة عبدالحسین نیک‌گهر، تهران، نی. ریتزر، جورج (1374)، نظریه‌های جامعه‌شناسی در دوران معاصر، چاپ دوم، ترجمة محسن ثلاثی، تهران، علمی.  ریتزر، جورج (1389)، مبانی نظریة جامعه‌شناختی معاصر و ریشه‌های کلاسیک آن، ترجمة شهناز مسمی‌پرست، تهران، ثالث. ستوده، هدایت‌اللّه (1387)، آسیب‌شناسی اجتماعی (جامعه‌شناسی انحرافات)، چاپ نوزدهم، تهران، آوای‌نور. شرمن، وود (1366)، دیدگاه‌های نوین جامعه‌شناسی، ترجمه و تلخیص مصطفی ازکیا، تهران، کیهان. طبسی، محمدجواد (1376)، حقوق فرزندان در مکتب اهل‌بیت، چاپ دوم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیة قم. قزل‌ایاغ، ثریا (1388)، ادبیّات کودکان و نوجوانان و ترویج خواندن، چاپ ششم، تهران، سمت. کوئن، بروس (1385)، درآمدی به جامعه‌شناسی، ترجمة محسن ثلاثی، تهران، فرهنگ معاصر. کهنموئی‌پور، ژاله (1389)، نقد جامعه‌شناختی و لوسی‌ین گولدمن (از نقد جامعه­شناختی تا زیبایی‌شناسی دریافت)، تهران، علمی ‌و ‌فرهنگی. گرت، هانس‌هاینریش و میلز رایت (1380)، منش فرد و ساختار اجتماعی (روان­شناسی نهادهای اجتماعی)، ترجمة اکبر افسری، تهران، آگاه. گودرزی‌دهریزی، محمد (1388)، ادبیّات کودکان و نوجوانان ایران، تهران، قو و چاپار. گیدنز، آنتونی و کارن بردسال (1390)، گزیدة جامعه‌شناسی، ترجمة حسن چاوشیان، تهران، نی. محمدی، محمدهـادی (1378)، روش‌شناسی نقد ادبیّات کودکان، تهران، سروش. مرادی‌کرمانی، هوشنگ (1390 الف)، بچه‌های قالیباف‌خانه، چاپ دهم، تهران، معین. مرادی‌کرمانی، هوشنگ (1390 ب)، خـمــره، چاپ ششم، تهران، معـین. مرادی‌کرمانی، هوشنگ (1390 ج)، پلو‌خورش، چاپ هفتم، تهران، معـین. مرادی‌کرمانی، هوشنگ (1390 د)، تـــنــور و داستان‎های دیگر، چاپ سیزدهم، تهران، معـین. مرادی‌کرمانی، هوشنگ (1391)، نخل، چاپدهم، تهران، معـین. وثوقی، منصور و علی‌اکبر نیک‌خلق (1386)، مبانی جامعه‌شناسی، چاپ هفدهم، تهران، بهینه. یاحقی، محمدجعفر (1385)، جویبار لحظه‌‌ها (ادب معاصر فارسی)، چاپ نهم، تهران، جامی.
Persian Literature Tehran University, Faculty of Literature & Humanities ادب فارسی 2251-9262 Tehran University, Faculty of Literature & Humanities 143 10.22059/jpl.2016.59596 مقاله پژوهشی توضیح عبارتی از اسرارالتوحید و نگاهی به مسئلۀ ارتزاق صوفیان توضیح عبارتی از اسرارالتوحید و نگاهی به مسئلۀ ارتزاق صوفیان سلمانی حمیدرضا دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران 21 05 2016 6 1 213 232 09 06 2015 21 09 2016 Copyright © 2016, Tehran University, Faculty of Literature & Humanities. 2016 https://jpl.ut.ac.ir/article_59596.html

در یکی از حکایات اسرارالتوحید، جمله­ای از زبان قصابی خطاب به ابوسعید دیده می­شود که متضمن ترکیب «افسوس­خواره» است. شفیعی­کدکنی در تعلیقات کتاب مذکور، این ترکیب را از «افسوس»    به­معنای «مسخره» دانسته و شرحی برآن نوشته ­است؛ امّا با استناد به شواهد متنی از منابع دیگر و نیز باتوجه­به ساختار معنایی جملة موردبحث در متن اسرارالتوحید، می­توان دانست که این ترکیب احتمالاً از افسوس به ­معنای ستم ساخته شده و مقصود قصاب بیان مفت­خوری و بیکارگی صوفیان است. در این جستار، علاوه­بر اقامة شواهد تأییدکنندۀ این معنا از متون دیگر، بحثی نیز دربارة ارتزاق صوفیان از راه فتوحات مطرح و نشان داده شده است که هرچه از دوران نخستین تصوف فاصله می­گیریم، فتوحات جایگاه مهم­تری در نظام خانقاه­ها پیدا می­کند و پرداختن به مشاغل یدی در میان صوفیه از رونق    می­افتد. ضمن اینکه دراین­میان، به برخورد مردم عامی با صوفیان و نیز اجبار در دادن فتوحات هم اشاره­ای شده است.

 اسرارالتوحید افسوس‌خواره مشاغل صوفیان ارتزاق صوفیان فتوحات ابن ابی­سعد، جمال­الدین ­ابوروح­لطف­الله (1384) حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر، تصحیح و تعلیقات محمّدرضا شفیعی­کدکنی، چاپ ششم، تهران، سخن. ابن جوزی، ابوالفرج (1389) تلبیس ابلیس، ترجمة علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، چاپ سوم، تهران، مرکز نشر دانشگاهی. افلاکی، شمس­الدین­احمد (1362) مناقب­العارفین، به کوشش تحسین یازیجی، چاپ دوم، تهران، دنیای کتاب. انوری، علی ­بن محمّد (1376)، دیوان، تصحیح مدرس رضوی، چاپ پنجم، تهران، علمی و فرهنگی. بلخی، ابوالمعالی­محمّد (1390)، بیان­الادیان، تصحیح جعفر واعظی، تهران، اقبال. بلعمی، ابوعلی­محمّد [منسوب] (1389) تاریخنامة طبری (ترجمة تاریخ طبری)، تصحیح محمّد روشن، چاپ چهارم، تهران، سروش. بیهقی، ابوالفضل (1370)، تاریخ بیهقی، به ­اهتمام قاسم غنی و علی­اکبر فیاض، بی­جا، خواجو. ترجمة تفسیر طبری (1339)، تصحیح حبیب یغمایی، تهران، دانشگاه تهران. جاحظ، ابوعثمان عمرو (1357 هـ.ق)، الحیوان، به تحقیق عبدالسلام محمّد هارون، بیروت، دار احیاء تراث عربی. جامی، نورالدین­عبدالرحمن (1386)، نفحات­الانس، تصحیح محمود عابدی، چاپ پنجم، تهران، سخن. جعفریان، رسول (1369)، «رویارویی فقیهان و صوفیان در عصر صفویان»، کیهان اندیشه، ش 33، آذر و دی، 101- 127. حافظ، شمس­الدین محمّد (1369)، دیوان، به اهتمام محمّد قزوینی و قاسم غنی، چاپ ششم، تهران: زوار. حلبی، علی­اصغر (1377)، خواندنی­های ادب فارسی، چاپ اوّل از ویرایش جدید، تهران، اساطیر. دهخدا، علی­اکبر (1377)، لغت­نامه، زیرنظر محمّد معین و سیدجعفر شهیدی، تهران، دانشگاه تهران. دهخدا، علی­اکبر (1361)، امثال و حکم، چاپ پنجم، تهران، امیرکبیر. دیلمی، ابوالحسن (1363)، سیرت ابن خفیف شیرازی، تصحیح ا. شیمل، به کوشش توفیق سبحانی، تهران، بابک. رافعی­قزوینی، عبدالکریم (1391)، التدوین فی­ذکر اخبارقزوین، تصحیح عزیزالله عطاردی، تهران، عطارد. زاکانی، عبید (1999)، کلیات، به کوشش محمّدجعفر محجوب، نیویورک،Bibliohteca persica press. سعدی­شیرازی، مصلح­الدین (1385)، غزلیّات، تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران، سخن. سعدی­شیرازی، مصلح­الدین (1389)، گلستان، تصحیح غلامحسین یوسفی، چاپ نهم، تهران، خوارزمی. سورآبادی، ابوبکر (1380)، تفسیر سورآبادی، تصحیح سعیدی سیرجانی، تهران، فرهنگ نشر نو. سهروردی، شهاب­الدین (1364) عوارف­المعارف، ترجمة ابومنصور اصفهانی، به اهتمام قاسم انصاری، تهران، علمی و فرهنگی. سهلگی، محمّد (1385) دفتر روشنایی ]کتاب النور[، ترجمه و تعلیقات محمّدرضا شفیعی­کدکنی، چاپ سوم، تهران، سخن. شفیعی­کدکنی، محمّدرضا (1391)، تازیانه­های سلوک، چاپ سیزدهم، تهران، آگه. شفیعی­کدکنی، محمّدرضا (1388)، نوشته بر دریا (از میراث ابوالحسن خرقانی)، چاپ چهارم، تهران، سخن. ظهیری­سمرقندی، محمّد (1349)، اغراض­السیاسة فی اعراض­الریاسة، تصحیح جعفر شعار، تهران، دانشگاه تهران. عطار، فریدالدین (1383)، تذکرة­الاولیاء، تصحیح رینولد نیکلسون، به کوشش ع. روح­بخشان، چاپ دوم، تهران، اساطیر. عطار، فریدالدین (1381)، اسرارنامه، به­تصحیح سیدصادق گوهرین، چاپ سوم، تهران، زوار. عطار، فریدالدین (1386 الف)، دیوان، به اهتمام تقی تفضلی، تهران، علمی و فرهنگی. عطار، فریدالدین (1386ب)، اسرارنامه، ­مقدمه؛ تصحیح و تعلیقات محمّدرضا شفیعی­کدکنی، تهران، سخن. غزالی، ابوحامدمحمّد (1384)، کیمیای سعادت، به کوشش حسین خدیوجم، چاپ دوازدهم، تهران، علمی و فرهنگی. فردوسی، ابوالقاسم (1389) شاهنامه، به کوشش سعید حمیدیان، چاپ هفدهم، تهران، قطره. قزوینی­­رازی، عبدالجلیل (1331)، النقض، تصحیح و تعلیقات سیدجلال­الدین حسینی ارموی (محدث)، بی­جا، سپهر. مایل­هروی، نجیب (1384)، در شبستان عرفان (مجموعه رسائل فارسی از پیران ایران)، چاپ دوم، تهران، قطره. میبدی، ابوالفضل­­رشیدالدین (1361)، کشف­الاسرار و عدة­الابرار، به اهتمام علی اصغر حکمت، چاپ چهارم، تهران، امیرکبیر. میهنی، محمّد (1390) اسرارالتوحید، تصحیح محمّدرضا شفیعی­کدکنی، چاپ دهم، تهران، آگاه. نخجوانی، محمّد (1355)، صحاح­الفرس، تصحیح عبدالعلی طاعتی، چاپ دوم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب. هجویری، علی­ (1390) کشف­المحجوب، تصحیح محمود عابدی، چاپ هفتم، تهران، سروش.